ÖZEL: Ahmed el-Kâtib’in On İki İmam Hadisleri Hakkındaki Şüphelerine Cevaplar (2)

ÖZEL: Ahmed el-Kâtib’in On İki İmam Hadisleri Hakkındaki Şüphelerine Cevaplar (2)
Küleynî bu hadisi Ebû Said el-Usfûrî’den nakletmiştir. Bu kitabın aslı günümüzde de mevcuttur ve söz konusu hadis orada şu lafızlarla rivayet edilmiştir: Abbâd, Amr’dan; o, Ebû’l-Cârûd’dan; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet etti: Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben, evladımdan on bir kişi ve sen ey Ali, yeryüzünün dayanağı, yani onun direkleri ve dağlarıyız.”

 

 

Cevâd Caferî[1]

 

Özet

Hem Şiî hem de Sünnî kaynaklar, Hz. Peygamber’in (s.a.a.) kendisinden sonra on iki halifenin geleceğini bildirdiği hadisleri mütevâtir olarak rivayet etmişlerdir. İmam Mehdî’nin (a.f.) doğumunu ve varlığını da ispat eden deliller arasında yer alan bu hadisler, kısaca “On İki İmam (Halife) hadisleri” olarak adlandırılmıştır. Ehl-i Sünnet rivayetlerinin bir kısmında, Şiî rivayetlerinin ise büyük çoğunluğunda müstakbel halifelerin sayısının yanı sıra, isimleri, özellikleri ve alametleri de açıklanmıştır. On ikinci halife olan İmam Mehdî’nin vasıflarının açıklanması, gaybete çekileceğinin bildirilmesi ve babası ile dedesinin kim olduklarının ortaya konulması, bu rivayetlerde üzerinde durulan önemli hususların başında gelmektedir.

On İki İmam hadisleri, İmam Mehdî’nin doğumuna ve varlığına iki şekilde delalet etmektedir. Birincisi, Şiîlerin ve Sünnîlerin üzerinde ittifak ettiği on iki sayısına dayanan genel istidlaldir. İkincisi ise, rivayet metinlerinde geçen isimler, sıfatlar ve alametler üzerinden yapılan istidlaldir ve buna göre on ikinci halife veya imam, Kâim olarak isimlendirilmiştir.

Ahmed el-Kâtib, İmam Mehdî’nin varlığını inkâr etmek amacıyla On İki İmam hadisleri hakkında birtakım şüpheler ortaya atmıştır. Bu hadislerin 4./10. yüzyılda uydurulduğunu ileri süren yazar, bu nedenle söz konusu rivayetlerin delil olarak kullanılmasının ve onlara dayanılarak istidlalde bulunulmasının kabul edilemez olduğunu ileri sürmüştür. Bu çalışmada adı geçen yazarın iddialarına cevap verilecektir.

 

Giriş

Şüphelerin Özeti

  1. Hayret döneminde (İmam Hasan Askerî’den sonra) Şiî muhaddis ve tarihçilerin bir isim listesinden bahsetmedikleri iddiası;
  2. Şeyh Sadûk’un İmamların sayısı konusunda tereddüt ettiği iddiası;
  3. On İkinci İmam’dan sonra başka imamların da geleceğini bildiren bir dizi rivayetin bulunduğu meselesi;
  4. Şiîlerin, İmamların sayısında (on iki mi yoksa on üç mü olduğu hususunda) ihtilaf ettikleri iddiası.

 

Cevapların Özeti

  1. Bu, mesnetsiz bir iddiadır; zira muhaddisler bu hadisleri eserlerinde nakletmişlerdir.
  2. Bu iddia da asılsızdır; zira Şeyh Sadûk akidesini İtikâdât adlı eserinde açıkça ve vurgulu bir şekilde ifade etmiştir.
  3. Bu da rivayetlerin yanlış yorumlanmasıdır; rivayetlerde kastedilen, Masum İmamların dışında başka imamların geleceği değildir.
  4. Şiîler, imamların sayısı hususunda hiçbir zaman ihtilafa düşmemişlerdir. Bu yanlış yorum, rivayetlerin gerektiği şekilde ve dikkatlice incelenmemesinden kaynaklanmaktadır.

Ahmed el-Kâtib’in On İki İmam hadisleri konusunda ortaya attığı şüpheleri içeren kitap metninin bir kısmını daha önce alıntılayıp incelemiştik. Bu makalede kitap metnini aktarıp incelemeye devam edeceğiz.

Ahmed el-Kâtib kitabının devamında şöyle yazmıştır:

Şayet On İki İmam’ın isimlerini önceden bildiren listeye dair rivayetler sahih ve önceden mevcut idiyse, İmam Hasan Askerî’nin vefatından sonra hayrete kapılıp ihtilafa düşen İmâmiyye Şiası neden bunlardan haberdar değildi ve 3./9. yüzyıl İmâmî muhaddisleri veya tarihçileri bu rivayetlere neden temas etmedi?

 

Onuncu Şüphe

Yazar, şüphe uyandırmak kastıyla, On İki İmam’ın (a.s.) isim listesini içeren rivayetler sahih idiyse Şiîlerin bundan neden haberdar olmadığını, İmam Hasan Askerî’nin (a.s.) vefatının ardından niçin hayrete kapılıp ihtilafa düştüklerini ve 3./9. asırdaki İmâmî muhaddis ve tarihçilerin bu listeye neden temas etmediğini sormuştur.

 

Cevap

Yazar iki hususa işaret etmektedir: Birincisi insanların ihtilaf etmesi, ikincisi ise Şiî müelliflerin bu isim listesini nakletmemiş olmasıdır.

İlk itiraz mükerrer olduğu için cevabı da tekrarlanacaktır. Daha önce geçtiği üzere Zeydiyye fırkası bu itirazı bin yıldan daha uzun bir süre önce dile getirmiş ve Şeyh Sadûk da Kemâlü’d-din adlı kitabında bu itiraza gereken cevabı vermiştir. Fakat yazar, her zaman yaptığı gibi, Sadûk’un cevabına hiç değinmeden yalnızca şüpheyi gündeme getirmiştir. Şeyh Sadûk cevabında önce karşı tarafın iddiasını çürüten bir yöntem izlemiş ve şöyle yazmıştır:

Onlara şöyle dedik: Siz, Hz. Peygamber’in (s.a.a.) Ali’yi (a.s.) halef edindiğini, kendisinden sonra imam tayin ettiğini, bu konuda bir nassı bulunduğunu ve bu nassında ona işaret ettiğini, imametini açıkladığını ve bunu ilan edip yaydığını söylüyorsunuz. Öyleyse niçin ümmetin çoğunluğu ondan yüz çevirip uzaklaştı; öyle ki nihayetinde o, Medine’den çıkıp Yenbu’a (el-Bakî) gitmek zorunda kaldı ve başına onca şey geldi?

Ardından açıklayıcı bir üslup izlemiştir:

Şüphesiz insanlar, apaçık olsa dahi hakikatten, açıklanmış olsa dahi beyandan yüz çevirebilirler; nitekim insanlar arasında halen tevhidi bırakıp ilhad yolunu tutanlar bulunmaktadır.[2]

Bu şüpheye şu iki delille dayanarak cevap vermek mümkündür: Birincisi, düşmanların mevcudiyeti, takıyye uygulamanın zorunlu oluşu ve uğradıkları takibat sebebiyle İmamların (a.s.), isim listesini herkesin erişimine açmamış olmaları son derece doğaldır. Hiç kimse böyle bir listenin cihanşümul bir şöhrete sahip olduğunu iddia etmemiştir. Esasında bu liste İmamların nezdindeydi ve yalnızca ashaplarının ileri gelenlerinin bazılarını listeden haberdar etmişlerdi.

İkincisi, bazı kimselerin mal, makam ve benzeri dünyevî menfaatler uğruna hakikati bildikleri halde onun aksini yaymaları ve böylece insanları hayrete ve kafa karışıklığına sürüklemeleridir. Vâkıfe[3] ve İsmâiliyye gibi fırkaların ortaya çıkışında rol oynayan şahıslar bunun en açık örnekleri arasında yer almaktadır. Esasında insanların yaşadığı kafa karışıklığının bir başka sebebi, açık ve muhkem delillerin bulunmaması değildi; bu delilleri çeşitli saiklerle gizleyen veya çarpıtan, takvadan yoksun ve menfaat düşkünü kişilerin varlığıydı.

Yazarın 3./9. yüzyıl İmâmî tarihçi ve muhaddislerin bu rivayetleri nakletmedikleri iddiasına gelince; daha önce de geçtiği üzere o döneme ait metinlerin büyük kısmı günümüze ulaşamamıştır. Dolayısıyla yazarın iddiası ilmî bir dayanaktan yoksundur. Bunun da ötesinde, günümüze ulaşan ve onun iddiasının aksini ispatlayan metin parçaları veya alıntılar hâlihazırda mevcuttur ve bunlar dönemin Şiî âlimlerinin bu rivayetleri naklettiklerini göstermektedir. Bunlardan bazıları şunlardır:

 

1. Ebû Said Abbâd el-Usfûrî’nin[4] (ö. 250/864) Asl’ı: el-Usûlü’s-sitte-aşer

Şia’nın ilk asllarından[5] biri olan bu eserde şu rivayetler yer almaktadır:

1. Abbâd, Amr’dan; o, Ebû Hamza’dan rivayet etti. Ebû Hamza şöyle dedi:

Ali b. Hüseyin’in (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: Şüphesiz Allah, Muhammed’i, Ali'yi ve onun evlatlarından on bir kişiyi kendi azametinin nurundan yarattı. Mahlûkatı yaratmadan önce nurunun ziyasında onları birer karaltı (eşbâh) kıldı. Allah’a ibadet eder, O’nu tesbih ve takdis ederlerdi. Onlar Resûlullah’ın soyundan gelen imamlardır.[6]

Abbâd’ın, senedini Ebû Cafer’e [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) ulaştırarak rivayet ettiği merfû bir hadiste Hz. Peygamber (s.a.a.) şöyle buyurdu:

Benim zürriyetimden on bir necip nakip vardır; onlar muhaddestir ve müfehhemdirler.[7] Onların sonuncusu, yeryüzü zulümle dolduğu gibi onu adaletle dolduracak olan hak üzere olan Kâim’dir.[8]

2. Abbâd, Amr b. Sâbit’ten; o, Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır]; o, babasından; o babalarından (a.s.) rivayet etti. Hz. Peygamber (s.a.a.) şöyle buyurdu:

Gökteki yıldızlar sema ehli için bir güvencedir (âmân); gökteki yıldızlar gittiğinde sema ehlinin başına hoşlanmadıkları şey gelir. Soyumdan gelen Ehl-i Beytimden olan on bir yıldız da yer ehlinin ayakları altında çalkalanmasın diye yeryüzünde bir güvencedir (âmân).[9]

3. Abbâd, Amr’dan; o, Ebû’l-Cârûd’dan; o, Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) rivayet etti. Hz. Peygamber (s.a.a.) şöyle buyurdu:

Ben, evladımdan on bir kişi ve sen ey Ali! Biz yerin dayanakları, yani onun direkleri (evtâd) ve dağlarıyız. Ve şöyle buyurdu: Allah yeryüzünü, ehlini yutmasın diye perçinlemiştir. Evladımdan on bir kişi gittiğinde yeryüzü ehlini yutar ve kendilerine mühlet verilmez.[10]

 

2. Ebû Muhammed Fazl b. Şâzân b. Halil el-Ezdî en-Nişâbûrî’nin (ö. 260/874) Muhtasaru İsbâti’r-ric‘a’sı

1. Bize Muhammed b. İsmail b. Bezî‘ rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Hammâd b. İsa rivayet etti ve şöyle dedi: Bize İbrahim b. el-Yemânî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebân b. Ebî Ayyâş rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Süleym b. Kays el-Hilâlî rivayet etti ve şöyle dedi:

Müminlerin Emiri Ali’ye (a.s.) şöyle dedim: “Ben Salman, Mikdâd ve Ebû Zer’den Kur’ân tefsirine ve Hz. Peygamber’den (s.a.a.) nakledilen hadislere dair insanların elinde bulunandan farklı şeyler işittim. Daha sonra onların bu söylediklerini bizzat senin de tasdik ettiğini gördüm. Öte yandan insanların elinde, Kur’ân tefsiri ve Hz. Peygamber’e nispet edilen hadisler arasında, sizin kendilerine muhalefet ettiğiniz ve tamamının batıl olduğunu ileri sürdüğünüz pek çok rivayet görmekteyim. Bu durumda, insanların kasten Allah’a ve Resulü’ne yalan isnat ettiklerini ve Kur’ân’ı kendi şahsî reyleriyle tefsir ettiklerini mi düşünüyorsun?”

Ali (a.s.) şöyle buyurdu: “Mademki sordun, öyleyse cevabı iyi anla: Şüphesiz insanların elindeki rivayetlerde hak da vardır batıl da; doğruluk da vardır yalan da; nesih eden (nâsih) de vardır nesih olunan (mensûh) da; hususî de vardır umumî de; muhkem de vardır müteşâbih de; doğru bellenip korunmuş olan da vardır zandan ibaret olan da. Nitekim Resûlullah’ın (s.a.a.) kendi asrında dahi onun adına yalan uydurulmuştur; öyle ki kendisi kalkıp bir hutbe irat edip, ‘Ey insanlar! Benim adıma yalan uyduranlar çoğaldı. Kim bilerek ve kasten benim adıma yalan söylerse cehennemdeki yerine hazırlansın!’ buyurmuştur. […]

“Allah Tebâreke ve Teâlâ, Kitabı’nda şöyle buyurmaktadır: ‘Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının...’ [Haşr, 7]. Ancak Allah’ın ve Resûlü’nün (s.a.a.) bununla [ayette geçen emir ve yasaklarla] neyi kastettiğini bilmeyen ve kavrayamayan kimseler, hak ile batılın birbirine karışmasından kaynaklanan bir iltibasa ve şüpheye düşmüşlerdir. Üstelik Resûlullah’ın bütün ashabı, karşılaştıkları her meseleyi ona sorma imkânına sahip değildi. Sorabilenlerin tamamı da cevabı gerektiği gibi anlayıp kavrayamazdı. Kavrayabilenlerin hepsi ise bunları hafızalarında muhafaza edip ezberleyemezdi. Hatta içlerinde öyle kimseler bulunurdu ki bizzat soru sormak yerine, bir bedevinin veya dışarıdan gelen bir yabancının Resûlullah’a soru sormasını ve kendilerinin de verilen cevabı dinlemesini arzu ederlerdi.

“Bana gelince; her gün bir defa ve her gece bir defa Resûlullah’ın (s.a.a.) huzuruna çıkar, onunla baş başa kalırdım. Ben sorardım, o da bana cevap verirdi. O sözü hangi konuya getirirse ben de onunla birlikte o konu üzerinde dururdum. Ashabı, Resûlullah’ın bu ayrıcalığı benden başka hiç kimseye tanımadığını gayet iyi bilirdi. Çoğu zaman Resûlullah benim evime gelirdi; bu, benim onun evine gittiğimden daha sık gerçekleşirdi. Ben onun evinin odalarından birine girdiğimde hanımlarını dışarı çıkarır ve yanında benden başka hiç kimseyi bırakmazdı. Buna karşılık o benim evime geldiğinde ne Fâtıma ne de çocuklarımdan herhangi biri meclisi terk ederdi. Sorduğumda bana cevap verirdi; sorularım tükenip sustuğumda ise söze bizzat kendisi başlardı. Resûlullah’a inen hiçbir Kur’ân ayeti yoktur ki bana okutmuş, imla ettirmiş ve ben de onu kendi elimle yazmış olmayayım. Bana onun tevilini, tefsirini, nâsihini, mensûhunu, muhkemini, müteşâbihini, hâssını, âmmını, zahirini ve batınını öğretti. Ayrıca Allah’a, bana bu ayetleri kavrama ve hıfzetme kudreti bahşetmesi için dua etti. Bu nedenle ne Allah’ın Kitabı’ndan bir ayeti unuttum ne de bana imla ettirdiği ilimden tek bir harfi unuttum. Resûlullah’ın benim için yaptığı bu duadan sonra, onun bana öğrettiği hiçbir şeyi yazmaktan geri durmadım. Helal, haram, emir, nehiy, itaat ve masiyete ilişkin hükümlerden, geçmiş ve geleceğe dair Allah’ın kendisine öğrettiği bilgilerine kadar hiçbir şeyi eksik bırakmaksızın bana öğretti. Kendisinden önceki peygamberlere indirilen kitaplara dair bilgileri de bana aktardı. Ben de bunların tamamını ezberledim ve onlardan tek bir harf dahi unutmadım.

“Resûlullah bütün bunları bana öğrettiği sırada elini göğsüme koyar ve şöyle dua ederdi: ‘Allah'ım! Onun kalbini ilim, anlayış, hikmet ve nurla doldur!’ Ardından da şöyle derdi: ‘Allah'ım! Ona öğret, onu muhafaza et ve kendisine bildirdiğim ve öğrettiğim hususlardan hiçbir şeyi ona unutturma!’

“Bir gün Hz. Peygamber’e şöyle dedim: ‘Anam babam sana feda olsun ey Resûlullah! Sen Allah’a benim hakkımda o duayı ettiğinden beri tek bir şeyi bile unutmadım. Bana öğrettiklerinden hiçbir şey zayi olup gitmedi. Üstelik bana öğrettiğin her şeyi de yazdım. Yoksa bana unutkanlık arız olmasından mı endişe ediyorsun [da bu yüzden mi o duayı ettin]?’ Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Kardeşim! Ne sana unutkanlık arız olmasından endişe ederim ne de cehalete düşmenden korkarım. Ben yalnızca senin hakkında dua etmeyi seviyorum. Allah Teâlâ bana, senin hakkında ve Allah Teâlâ’nın kendilerine itaati kendi itaati ve benim itaatimle bir kıldığı [imamette] sana ortak olan kimselerin benim halifem olduğunu bildirdi. Nitekim onlar hakkında şöyle buyurmuştur: ‘Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine (ulû’l-emr) de itaat edin’ [Nisâ, 59].

“Ey Resûlullah! Onlar kimlerdir?’ diye sordum. Şöyle buyurdu: ‘Onlar, benden sonraki vasilerdir. Kendilerini yüzüstü bırakanların terk edişi onlara asla zarar vermez. Onlar Kur’ân iledir, Kur’ân da onlarla beraberdir. Havuz başında bana kavuşuncaya kadar onlar Kur’ân’dan ayrılmaz, Kur’ân da onlardan ayrılmaz. Ümmetim onlar vesilesiyle zafere erişir; onlar vesilesiyle yağmura kavuşur, onlar vesilesiyle belalar bertaraf edilir ve dualar kabul olunur.’

“Bunun üzerine, ‘Ey Resûlullah! Bana onların isimlerini bildir,’ dedim. Şöyle buyurdu: ‘Ey Ali! Onların ilki sensin.’ Ardından elini Hasan’ın başına koyarak, ‘Sonra bu oğlumdur,’ buyurdu. Daha sonra elini Hüseyin’in başına koyarak, ‘Sonra bu oğlumdur. Sonra senin adaşın olan oğlu Ali Zeynelâbidin gelir. Ey kardeşim! O senin sağlığında dünyaya gelecektir; ona benden selam söyle. Sonra onun oğlu Muhammed el-Bâkır gelir. O, ilmimi yarıp ortaya çıkaracak ve Allah Teâlâ’nın vahyinin hazinedarı olacaktır. Sonra onun oğlu Cafer es-Sâdık, sonra onun oğlu Musa el-Kâzım, sonra onun oğlu Ali er-Rıza, sonra onun oğlu Muhammed et-Takî, sonra onun oğlu Ali en-Nakî, sonra onun oğlu Hasan ez-Zekî ve sonra onun oğlu gelir. O, vasilerimin ve halifelerimin sonuncusudur. Düşmanlarımdan intikam alacak, yeryüzünü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi adalet ve hakkaniyetle dolduracak olan el-Hüccetü’l-Kâim odur.’

Ardından Müminlerin Emiri (a.s.) şöyle buyurdu: “Allah’a and olsun ki ey Süleym! Rükn ile Makam arasında kendisine biat edildiği vakit onu mutlaka tanırım. Yardımcılarının isimlerini ve mensup oldukları kabileleri de bilirim.”[11]

 

2. Muhammed b. Ebî Umeyr, Hammâd b. İsa’dan; o, Ebû Şu‘be el-Halebî’den; o, Ebû Abdullah’tan [İmam Cafer Sâdık]; o, babası Muhammed b. Ali’den; o, babası Ali b. Hüseyin’den; o, amcası Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib’den bize rivayet etti. Hasan b. Ali (a.s.) şöyle dedi:

Dedem Resûlullah’a (s.a.a.) kendisinden sonraki imamları sordum. Şöyle buyurdu: “Benden sonraki imamlar, İsrailoğullarının nakiplerinin sayısınca on iki kişidir. Allah onlara benim ilmimi ve kavrayışımı ihsan etmiştir. Sen de onlardansın ey Hasan!”

Bunun üzerine, “Ey Resûlullah! Biz Ehl-i Beyt’in Kâim’i ne zaman huruç edecek?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Ey Hasan! Onun misali kıyamet gibidir. Allah onun vaktine dair bilgiyi sema ve arz ehlinden gizlemiştir. O ancak ansızın gelecektir.”[12]

3. Bize Safvân b. Yahya rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebû Eyyûb İbrahim b. Ziyâd el-Hazzâz rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebû Hamza es-Sumâlî; o da Ebû Hâlid el-Kâbulî’den rivayet etti. Ebû Hâlid şöyle dedi:

Mevlâm Ali b. Hüseyin’in (a.s.) huzuruna vardığımda elinde bir sahife vardı. Sahifeye bakıyor ve hıçkırarak ağlıyordu. Bunun üzerine, “Anam babam sana feda olsun ey Resûlullah’ın oğlu! Elinizdeki bu sahife nedir?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Bu, Allah Teâlâ’nın Hz. Peygamber’e hediye ettiği levhanın bir kopyasıdır. Onda Allah Teâlâ’nın, Resulü’nün, Müminlerin Emiri’nin, amcam Hasan b. Ali’nin, babamın, benim, oğlum Muhammed el-Bâkır’ın, onun oğlu Cafer es-Sâdık’ın, onun oğlu Musa el-Kâzım’ın, onun oğlu Ali er-Rıza’nın, onun oğlu Muhammed en-Nakî’nin, onun oğlu Ali et-Takî’nin, onun oğlu Hasan ez-Zekî’nin ve onun oğlunun isimleri yazılıdır. O, Allah’ın emriyle kıyam edecek olan Kâim’dir. Allah’ın düşmanlarından intikam alacak, uzun bir gaybet döneminden sonra zuhur edip yeryüzünü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi adalet ve hakkaniyetle dolduracak olan Hüccet’tir.”[13]

4. Bize Fadâle b. Eyyûb rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebân b. Osman rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Müslim rivayet etti ve şöyle dedi:

Ebû Cafer (a.s.) şöyle buyurdu: Resûlullah (s.a.a.), Ali b. Ebî Tâlib’e (a.s.) şöyle buyurdu: “Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlâyım. Benden sonra da ey Ali, sen müminlere kendi nefislerinden daha evlâsın. Sonra Hasan müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Hüseyin müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Ali b. Hüseyin müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Muhammed b. Ali müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Cafer b. Muhammed müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Musa b. Cafer müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Ali b. Musa müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Muhammed b. Ali müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Ali b. Muhammed müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır; sonra Hasan b. Ali müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır. Daha sonra ise hilafet ve vasiyet zincirinin kendisiyle son bulacağı, Hasan’ın oğlu olan Hüccet gelir. O, uzun bir müddet gaybete çekilecek, ardından zuhur edecek ve yeryüzünü haksızlık ve zulümle dolduğu gibi adalet ve hakkaniyetle dolduracaktır. O da müminlere kendi nefislerinden daha evlâdır.”[14]

5. Bize Muhammed b. Ebî Umeyr, Gıyâs b. İbrahim’den; o da Ebû Abdullah’tan [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) rivayet etti.

Ebû Abdullah şöyle buyurdu: Müminlerin Emiri’ne (a.s.) Hz. Peygamber’in “Size iki ağır emanet bırakıyorum: Allah’ın Kitabı ve ıtretim” sözünde geçen ıtretin kimler olduğu sorulunca şöyle buyurdu: “Onlar, ben, Hasan, Hüseyin ve Hüseyin’in soyundan gelen dokuz imamdır. Dokuzuncuları onların Mehdî’sidir. Onlar, Havuz’un başında Resûlullah’a kavuşuncaya kadar Allah’ın —azze ve celle— Kitabı’ndan ayrılmazlar; Allah’ın Kitabı da onlardan ayrılmaz.”[15]

6. Bize Hasan b. Mahbûb, Mâlik b. Atiyye’den; o, Ebû Hamza Sâbit b. Ali b. Ebî Safiyye Dinâr’dan; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet etti:

Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib (a.s.) şehit edilmesinden bir gece önce ashabına şöyle dedi: Hz. Peygamber bana şöyle buyurmuştu: “Oğlum! Sen Irak’a götürüleceksin. Amûrâ ve Kerbelâ denilen bir yerde konaklayacak ve orada beraberindeki toplulukla birlikte şehit edileceksin.” Hz. Peygamber’in haber verdiği vakit yaklaşmıştır ve ben yarın oraya doğru yola çıkacağım. İçinizden ayrılmak isteyen olursa bu gece ayrılsın; ben ona izin verdim ve hakkımı helal ettim.”

Hüseyin (a.s.) bu sözlerini son derece açık ve vurgulu bir şekilde söyledi. Ancak ashabı ayrılmaya razı olmayarak şöyle dedi: “Allah’a and olsun ki, senin varacağın yere varıncaya kadar senden asla ayrılmacağız!”

Bunun üzerine Hüseyin (a.s.) şöyle buyurdu: “Öyleyse cennetle müjdelenin! Allah’a yemin olsun ki, başımıza gelecek olan hadiseden sonra Allah Teâlâ’nın dilediği müddetçe [kabirlerimizde] bekleriz. Ardından Kâim’imiz zuhur ettiğinde Allah bizi de sizi de [kabirlerimizden] çıkarır. O da zalimlerden intikam alacaktır. Onların boyunlarındaki zincirleri, bukağıları ve maruz kalacakları türlü azap ve cezaları hem siz hem de biz göreceğiz.”

Kendisine, “Ey Resûlullah’ın oğlu! Sizin Kâim’iniz kimdir?” diye sorulunca şöyle buyurdu: “O, oğlum Muhammed b. Ali el-Bâkır’ın soyundan gelen yedinci kişidir. O, Ali’nin oğlu Muhammed’in oğlu Cafer’in oğlu Musa’nın oğlu Ali’nin oğlu Muhammed’in oğlu Ali’nin oğlu Hasan’ın oğlu olan Hüccet’tir. O, uzun bir müddet gaybete çekilecek, ardından zuhur edecek ve yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi adalet ve hakkaniyetle dolduracaktır.”[16]

7. Bize Safvân b. Yahya rivayet etti ve şöyle dedi: Bize İbrahim b. Ziyâd, Ebû Hamza es-Sumâlî’den; o da Ebû Hâlid el-Kâbulî’den rivayet etti. Ebû Hâlid şöyle dedi:

Efendim Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’in (a.s.) huzuruna vardım ve “Ey Resûlullah’ın oğlu! Hz. Peygamber’den sonra Allah’ın kendilerine itaati ve muhabbeti (meveddet) farz kıldığı, kullarına kendilerine uymayı (iktidâ) vacip kıldığı emir sahipleri (ulû’l-emr) kimlerdir?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Ey Kâbulî! Allah’ın —azze ve celle— insanlar için imam tayin ettiği ve kendilerine itaati farz kıldığı ulû’l-emr, Müminlerin Emiri Ali b. Ebî Tâlib, sonra amcam Hasan, sonra babam Hüseyin’dir. Ardından bu emir bize ulaştı.” Sonra sustu. Bunun üzerine, “Efendim! Bize Müminlerin Emiri’nden, yeryüzünün Allah Teâlâ’nın kulları üzerindeki hüccetinden hiçbir zaman mahrum kalmayacağı rivayet edilmiştir. Senden sonraki hüccet ve imam kimdir?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Oğlum Muhammed’dir. Öncekilerin sahifelerinde onun ismi el-Bâkır olarak geçer. O, ilmin derinliklerine nüfuz ederek onu açığa çıkarır. Benden sonra hüccet ve imam odur. Muhammed’den sonra oğlu Cafer gelir. Sema ehlinin katında onun adı es-Sâdık’tır.” Ben, “Efendim! Hepiniz sadık olduğunuz halde onun adı niçin özellikle es-Sâdık olmuştur?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Babam babasından, o da Resûlullah’tan bana Hz. Peygamber’in şöyle buyurduğunu rivayet etti: “Oğlum Cafer b. Muhammed b. Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib doğduğunda ona es-Sâdık adını verin. Çünkü onun soyundan gelen ve adı Cafer olan beşinci kişi, Allah Teâlâ’ya karşı gelerek imamet iddiasında bulunacaktır. O, Allah katında Cafer Kezzâb’dır (Yalancı Cafer). Allah Teâlâ’ya iftira eden, ehil olmadığı bir makamı talep eden, babasına muhalefet eden ve kardeşini kıskanan kimse odur. Allah’ın Velisi’nin (Veliyyullah) gaybeti sırasında, Allah’ın —azze ve celle— muhafaza ettiği sır üzerinden perdeyi kaldırmaya teşebbüs edecek olan da odur.”

Sonra Ali b. Hüseyin hıçkırarak ağladı ve ardından şöyle dedi: “Cafer el-Kezzâb’ı görür gibiyim. Kendisinin sahip olmadığı bir makamı elde etme hırsıyla, zamanının tağutunu, Allah’ın koruması altında gaybette bulunan Veliyyullah’ın durumunu araştırmaya sevk edecek; babasının hanesine gözcüler yerleştirmesi için onu kışkırtacaktır. Bunu da kardeşine duyduğu kıskançlık, onu ele geçirmesi halinde öldürme arzusu ve haksız yere mirasına konma tamahı sebebiyle yapacaktır.”[17]

 

3. Ahmed b. Muhammed b. Hâlid el-Berkî’nin (ö. 274/887) el-Mehâsin’i

O, babasından; o da Ebû Hâşim el-Caferî’den merfû olarak rivayet etmiştir.

Ebû Abdullah [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) şöyle buyurdu: Müminlerin Emiri (a.s.) yanında Hasan (a.s.) bulunduğu hâlde mescide girdi. Bu esnada bir adam içeri girerek ona selam verdi. O selamına benzer şekilde karşılık verdi. Adam: “Ey Müminlerin Emiri! Sana bazı sorular sormak için geldim,” dedi. Müminlerin Emiri “Sor!” buyurdu.

Adam şöyle dedi: “Kişi uyuduğunda ruhunun nerede bulunduğunu, doğan çocuğun babasına nasıl benzediğini, ayrıca hatırlama ve unutmanın nasıl gerçekleştiğini bana bildir.”

Bunun üzerine Müminlerin Emiri, Hasan’a dönerek, “Ona cevap ver,” buyurdu. Hasan şöyle dedi: “[…] Hatırlama ve unutmaya gelince; şüphesiz kalp bir mahfaza içindedir ve bu mahfazanın üzerinde onu örten bir tabaka bulunmaktadır. Allah kalbin hatırlamasını dilediğinde o tabaka düşer ve kalp hatırlar.”

Bunun üzerine adam şöyle dedi: “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur; O’nun hiçbir ortağı yoktur. Şehadet ederim ki Muhammed O’nun kulu ve elçisidir. Şehadet ederim ki baban Emirü’l-Müminin, Muhammed’in hak üzere vasisidir ve ben buna daima inanmış ve bunu daima dile getirmişimdir. Şehadet ederim ki sen onun vasisisin ve şehadet ederim ki Hüseyin de senin vasindir. Ardından sonuncularına varıncaya kadar hepsini birer birer saydı.

Râvi şöyle der: Ebû Abdullah’a, “O adam kimdi?” diye sordum. “Hızır’dı” buyurdu.[18]

Her ne kadar bu rivayette İmamların sayısı açıkça belirtilmemişse de, “sonuncularına varıncaya kadar saydı” ifadesi, söz konusu sayının belirli ve sınırlı olduğuna işaret etmektedir. Zira İmamların sayısının açık uçlu ve sınırsız kabul edildiği bir durumda sonuncudan söz etmenin bir anlamı olmazdı. Dolayısıyla, Şia’nın erken döneminde İmamların sayısının belirsiz veya sınırsız olduğunu kabul ettiği iddiası gerçeğe aykırıdır.

Buna ilaveten, söz konusu hadis Şiî muhaddislerin kahir ekseriyeti tarafından doğrudan Ahmed b. Muhammed b. Hâlid el-Berkî’den dinlenmiş ve rivayet edilmiş olup, yalnızca kitabından iktibas edilmemiştir. Dolayısıyla hadisin Berkî’nin kitabında geçmediğini ileri sürmek mümkün değildir. Nitekim bu hadisin diğer rivayetlerinin tamamında İmamların isimleri tek tek zikredilmektedir. Bu durum, Berkî’nin İmamların tamamının isimlerini bildiğini ve bunları muhaddislere rivayet ettiğini göstermektedir. Buna göre, ilgili rivayette “sonuncularına varıncaya kadar saydı” şeklindeki ihtisarın sebebi, İmamların isimlerinin bilinmemesi değil, anlatımın kısa tutulmak istenmesidir. Zira hadisin yer aldığı bâbın konusu imamet değil, çeşitli olguların sebeplerinin açıklanmasıdır. Ayrıca el-Mehâsin’in önemli bir kısmı günümüze ulaşmadığından, Berkî’nin imamete tahsis ettiği bâblarda bu rivayetin tam metnine vermiş olması da kuvvetle muhtemeldir. Nitekim aşağıda görüleceği üzere, Küleynî’nin (ö. 329/941) Berkî’den naklettiği rivayette İmamların isimleri eksiksiz olarak zikredilmektedir.[19] Ayrı rivayet Numânî (ö. 342/953 veya 360/970) ve Şeyh Sadûk (ö. 381/991) da Berkî tarikiyle nakledilmiştir.[20]

 

4. Muhammed b. Hasan es-Saffâr el-Kummî’nin (290/903) Besâirü’d-derecât’ı

1. Bize Ahmed b. İshâk, Hasan b. el-Abbâs b. el-Harîş’ten; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Cevâd] (a.s.) rivayet etti ve şöyle dedi:

Ebû Abdullah’a [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) ailesinden bir kişi, “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” sûresi hakkında soru sordu. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Sen çok büyük bir mesele hakkında soru sordun; böyle şeyleri sorma!” Adam bunun üzerine kalkıp gitti.

Râvi şöyle der: Bir başka gün onun yanına gittim ve aynı meseleyi sordum. Şöyle buyurdu:

“Şüphesiz biz onu indirdik, nebiler ve vasiler nezdinde bir nurdur. Onlar semadan veya arzdan bir şeye ihtiyaç duyduklarında o nuru zikrederler ve ihtiyaçları giderilir. Ali b. Ebî Tâlib’in (a.s.) bu hususta dile getirdiği ihtiyaçlardan biri de şudur: Bir gün Ebû Bekir’e şöyle dedi: ‘Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma; bilakis onlar Rableri katında diridirler.’ Ben şehadet ederim ki Resûlullah (s.a.a.) şehit olarak vefat etmiştir. O halde sakın onun öldüğünü söyleme! Allah’a yemin olsun ki o mutlaka sana gelecektir. Sana geldiğinde Allah’tan sakın; çünkü şeytan onun suretine bürünemez.” Bunun üzerine Ebû Bekir hayrete düştü ve şöyle dedi: ‘Eğer bana gelirse, Allah’a yemin olsun ki ona itaat eder ve içinde bulunduğum hali [hilafeti] terk ederim.’

Bunun ardından Müminlerin Emiri o nuru zikretti. Nur, nebilerin ruhlarına doğru yükseldi. Derken Resûlullah’ın (s.a.a.) yüzü o nurla örtülü olduğu halde zuhur etti ve şöyle buyurdu: ‘Ey Ebû Bekir! Ali’ye ve onun on bir evlâdına iman et! Nübüvvet dışında onlar benim gibidirler. Elindeki hilafeti onlara geri vererek Allah’a tövbe et. Çünkü onda senin hiçbir hakkın yoktur.’”[21]

2. Bize Abdullah, Hasan b. Musa el-Haşşâb’dan; o, İbn Semâa ve Ali b. el-Hüseyin b. Ribât’tan; onlar İbn Üzeyne’den; o da Zürâre’den rivayet etti. Zürâre şöyle dedi:

Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Âl-i Muhammed’den olan on iki imamın tamamı muhaddestirler. Onların hepsi Resûlullah’ın evladından ve Ali’nin evladındandır. Resûlullah ve Ali, onlar iki babadır.”[22]

Küleynî’nin[23] de naklettiği bu rivayetten “muhaddes” kavramıyla kastedilenlerin İmamlar (a.s.) olduğu anlaşılmaktadır. Rivayette muhaddesler için zikredilen on iki sayısı da İmamların sayısını beyan etmektedir. Bu hususu destekleyen bir diğer delil ise Saffâr’ın söz konusu rivayetin hemen ardından naklettiği[24] ve Müminlerin Emiri Ali’nin (a.s.) vasilerinin muhaddes olduklarını bildiren şu rivayettir:

Bize Ahmed b. Muhammed, el-Haccâl ve diğer bazı râvilerden; onlar da Kâsım b. Muhammed’den; o da Zürâre’den rivayet etti. Zürâre şöyle dedi:

Ebû Cafer [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.), Zürâre’ye haber göndererek Hakem b. Uteybe’ye, Ali’nin (a.s.) vasilerinin muhaddes olduğunu bildirmesini istedi.

Küleynî bu rivayeti Müminlerin Emiri Ali’den (a.s.) değil Hz. Peygamber’den (a.s.) nakletmiştir.[25] Küleynî, buna ilaveten, Saffâr’dan aynı hakikati dile getiren bir başka rivayet daha nakletmiştir:

Ahmed b. Muhammed ve Muhammed b. Yahya, Muhammed b. Hasan’dan; o, Yakub b. Yezîd’den; o da Muhammed b. İsmail’den rivayet etti. Muhammed b. İsmail şöyle dedi:

Ebû’l-Hasan’ın [İmam Musa Kâzım] (a.s.) şöyle dediğini işittim: “İmamlar, âlim, sadık, müfehhem ve muhaddestirler.”[26]

3. Bize Ebû Tâlib, Osman b. İsa’dan rivayet etti ve şöyle dedi: Ben, Ebû Basîr ve Ebû Cafer’in azatlısı Muhammed b. İmrân ile birlikte Mekke’de kaldığı menzilde beraberdik. Muhammed b. İmrân şöyle dedi: Ebû Abdullah’ın [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Biz on iki muhaddesiz.”

Bunun üzerine Ebû Basîr ona, “Allah aşkına söyle, bunu gerçekten Ebû Abdullah’tan mı işittin?” diye sordu. Muhammed b. İmrân da bunu Ebû Abdullah’tan işittiğine dair bir iki defa yemin etti. Bunun üzerine Ebû Basîr şöyle dedi: “Ben de Ebû Cafer’in (a.s.) aynı şeyi söylediğini işitmiştim.”[27]

4. Bize Ali b. Hasan, Musa b. Bekir’den; o, Humrân’dan; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) rivayet etti. Ebû Cafer, Resûlullah’ın (s.a.a.) şöyle buyurduğunu nakletti: “Benim Ehl-i Beytimden on iki muhaddes vardır.”

Bunun üzerine Ali’nin anne bir kardeşi olan Abdullah b. Zeyd, bunu inkâr edercesine şöyle dedi: “Sübhanallah! O [Ali] muhaddes miydi?” Ebû Cafer (a.s.) ona dönerek şöyle buyurdu: “Allah’a yemin olsun ki senin anne bir kardeşin de bunu çok iyi biliyordu!” Adam bunu işitince sustu. Bunun üzerine Ebû Cafer (a.s.) şöyle buyurdu: “Ebû’l-Hattâb’ın helak olmasına sebep olan da buydu. O, muhaddes ile nebi arasındaki farkı ayırt edemedi.”[28]

5. Bize Abdullah, İbrahim b. Muhammed es-Sekafî’den rivayet etti ve şöyle dedi: Bize İsmail b. Yesâr’dan; o, Ali b. Cafer el-Hadramî’den; o da Süleym eş-Şâmî’den rivayet etti.

Süleym şöyle dedi: Ali’nin (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Ben ve evladımdan olan vasilerimin tamamı hidayete erdirilmiş kimseleriz (mehdiyyûn) ve hepimiz muhaddesiz.” Bunun üzerine, “Ey Müminlerin Emiri! Onlar kimlerdir?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Hasan ve Hüseyin; sonra oğlum Ali b. Hüseyin —o zaman henüz bir süt çocuğuydu—, ardından da birbiri peşi sıra gelecek sekiz kişi. İşte onlar, Allah’ın haklarında yemin ederek: ‘And olsun babaya ve ondan doğana!’ [Beled, 3] buyurduğu kimselerdir. Baba Resûlullah’tır; ondan doğanlar ise bu vasilerdir.”

Süleym eş-Şâmî şöyle der: Muhammed b. Ebî Bekir’e, “Ali muhaddes miydi?” diye sordum. “Evet,” dedi. “Melekler sadece nebilerle konuşmaz mı?” diye sordum. “Senden önce hiçbir resul ve nebi göndermedik ki...’ [Hac, 52] ayetini okumuyor musun?” dedi. Ben, “Öyleyse Müminlerin Emiri de muhaddes midir?” diye sordum. Şöyle cevap verdi: “Evet, Fâtıma da muhaddese idi; ancak nebi değildi.”[29]

6. Bize o (Hasan b. Ahmed); o, Muhammed b. el-Müsennâ’dan; o, babasından; o, Osman b. Zeyd’den; o, Câbir’den, o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet etti:

Ona Allah’ın —azze ve celle— “Böylece biz İbrahim’e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk...” [En‘âm, 75] ayeti hakkında sordum. […] Daha sonra şöyle buyurdu: “İşte bunlar yerin melekûtudur; İbrâhim onları görmedi. O yalnızca göklerin melekûtunu gördü. Göklerin melekûtu ise on iki âlemden oluşur. Bu âlemlerin her biri, sizin içinde bulunduğunuz, gördüğünüz şu âlem gibidir. Bizden bir imam vefat ettiğinde bu âlemlerden birine intikal eder. Nihayet onların sonuncusu, bizim içinde bulunduğumuz âlemde zuhur edecek olan Kâim’dir.”[30]

Bütün bu rivayetler, 4./10. yüzyıldan önce vefat etmiş müelliflerin eserlerinde yer almaktadır. Görüldüğü üzere söz konusu eserlerin birçok bölümünde On İki İmam’ın sayısına atıfta bulunulmaktadır. Dolayısıyla, 3./9. yüzyılda Şiîler arasında On İki İmam akidesine dair herhangi bir iz bulunmadığı yönündeki iddia, mevcut rivayetlerle bağdaşmamaktadır. Nitekim o dönemde Şiî müellifler tarafından kaleme alınan ve günümüze yalnızca az bir kısmı ulaşabilen eserlerde dahi bu akidenin izleri açıkça görülmektedir.

Bu noktada şu soru gündeme gelmektedir: Söz konusu iddiayı ileri süren yazar, bu rivayetlerden haberdar değil miydi; yoksa onları farklı bir şekilde mi değerlendirmekteydi? Bu soruya ışık tutmak amacıyla, yazarın Hicr internet sitesi (www.hajr.com) ile yaptığı söyleşinden bir bölüm aşağıda aktarılacaktır. Söz konusu söyleşinin metni daha sonra Metâhât fî Medineti’d-Dabâb adlı kitapta da yayımlanmıştır.

Yazar, söyleşinin başında kitabında ileri sürdüğü iddiaları tekrar ederek şöyle demiştir:

İmamların sayısının on iki olduğunu bildiren hadisleri araştırdım; ilk üç asırdaki Şiî literatüründe buna dair en ufak bir iz bulamadım. Önceki Şiî müellifler bu hususa hiç temas etmemişlerdir. Nitekim 290/903 yılında vefat eden muhaddis Şeyh Ebû Cafer Muhammed b. Hasan b. Ferrûh es-Saffâr el-Kummî dahi, İmâmiyye Şiası’nın en eski hadis mecmualarından olan Besâirü’d-derecât fî fezâili Âl-i Muhammed adlı eserinde imamların sayısının on iki olduğuna işaret eden tek bir hadis zikretmemiştir. Bilakis, İmamların kendilerinden sonra imametin kime intikal edeceğini ancak vefatlarından hemen önce bildiklerini söylemiştir. İmamların sayısının on iki olduğu fikri 4./10. asırda ortaya çıkmıştır...[31]

Ancak kendisine Besâirü’d-derecât’ta yer alan On İki İmam hadisleri hatırlatıldığında iddiasını sürdürerek şöyle demiştir:

Ben Saffâr’ın Besâirü’d-derecât’ta sözünü ettiği Şiî akidelerini tartışmadım; yalnızca kitabı okuduğum kadarıyla isnâaşeriyye konusuna, yani imamların on iki kişi olduğuna değinmediğini söyledim. Zira o dönemde bu fikir henüz oluşmamıştı. Siz bana kitaba nispet ettiğiniz iki rivayeti okudunuz ve sayfa numaralarını verdiniz. Kitaba baktım ve isnâaşeriyye konusundan bahseden bir hadise rastlamadım...[32]

Bunun üzerine hadislerin Besâirü’d-derecât içinde hangi bâblarda ve hangi sayfalarda yer aldığına dair daha ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Buna rağmen yazar, kitabı yeniden daha dikkatlice incelemek yerine muhatabının alıntılarının doğruluğunu sorgulayarak onu töhmet altında bırakmaya çalışmış ve şu ifadeleri kullanmıştır:

Besâirü’d-derecât kitabından bazı hadisler naklettin ve sayfa numaraları verdin; fakat aktarımın dakik değildi. Lütfen tekrar gözden geçir ve bana tam sayfa numarası ver ya da hadisleri hafızandan naklettiğini ve konuları birbirine karıştırdığını itiraf et; ben de özrünü kabul edeyim. İnsan heyecanlandığında ve bir şeyi delil olarak sunmaya çalıştığında eli ayağına dolaşır, konuları birbirine karıştırır. Böyle bir durumda, kişi takvalı biri değilse eğer, rivayet uydurup bunu Allah’a, peygamberlere, imamlara ve sâlih kimselere isnat edebilir...[33]

Daha sonra kendisine hadislerin nerede geçtiğinin bilgisi tekrar verildikten sonra, nihayet ilgili rivayetleri bulduğunu belirtmiş; ancak hatasını kabul edip ithamlarından ötürü özür dilemek yerine bahaneler ileri sürerek şu değerlendirmeyi yapmıştır:

Şimdi kitaba baktım ve alıntıladığın hadisi buldum. Bu hadis Kur’ân-ı Kerim’in tahrifinden bahseden aşırı rivayetler [gulât râvilerin rivayetleri] arasındadır... Bu hadislerin bazısı mürseldir, bazısı da gulât ve zayıf râviler tarafından rivayet edilmiştir... Bununla birlikte İmamların sayısının on iki olup olmadığı meselesi yalnızca şu veya bu kitaba dayanmaz; bu fikir 3./9. asrın sonlarında ortaya çıkmış olabilir.[34]

Burada dikkat çeken husus, yazarın iddiasının zaman içerisinde önemli ölçüde değişmesidir. Başlangıçta Besâirü’d-derecât’ta On İki İmam anlayışına işaret eden tek bir rivayet bulunmadığını ileri sürerken, ilgili rivayetlerin varlığı ortaya konulduğunda tartışmayı bu rivayetlerin sıhhati ve muhtevası üzerine taşımıştır. Oysa iki iddia birbirinden farklıdır. Bir rivayetin sahih olup olmadığı ayrı bir konu; belirli bir inancın erken dönem literatürde mevcut olup olmadığı ise ayrı bir konudur. Söz konusu rivayetlerin varlığı kabul edildiği andan itibaren, artık “bu inancın erken kaynaklarda hiçbir izinin bulunmadığı” şeklindeki iddianın sürdürülebilirliği tartışmalı hale gelmektedir.

Üstelik daha önce zikredilen bazı rivayetlerin isnad bakımından güçlü kabul edildiği de görülmektedir. Bunun yanında, varsayım olarak bu rivayetlerin tamamının zayıf kabul edilmesi durumunda bile, bunlar yine de söz konusu düşüncenin 3./9. yüzyıldaki Şiî çevrelerde bilindiğini ve dolaşımda olduğunu göstermeye devam eder. Dolayısıyla isnad tartışması, ilgili inancın tarihsel mevcudiyetine dair tartışmayı bütünüyle ortadan kaldırmaz.

Sonunda yazar, Saffâr’ın On İki İmam akidesine sahip olduğunu ve eserinde On İki İmam hadislerini naklettiğini anlayınca, hakikat karşısında tevazu gösterip hatasını itiraf etmek yerine, daha önce Saffâr için kullandığı “eş-Şeyhu’l-Muhaddis” gibi unvanları bir kenara bırakarak şöyle demiştir:

Besâirü’d-derecât sahibi Muhammed b. Hasan es-Saffâr el-Kummî, Hayret [Şaşkınlık] Dönemi’yle çağdaştı ve sonuncusu Mehdî olan On İki İmam nazariyesinin öncülerinden biriydi.[35]

Yazarın, İmamların (a.s.) sözlerini naklederken “muhaddis” olarak nitelediği Saffâr, rivayetlerinde iddiasının aksine ifadeler bulunduğu ortaya çıkınca bir anda “nazariyeci” oluvermiştir! Bu durumda, böyle birinin hakikat arayışında olduğuna ve sorularına cevap verecek birini bulamadığına nasıl inanılabilir?

Yazar kitabının devamında şöyle yazmıştır:

İsnâaşeriyye nazariyesi, 4./10. yüzyılın ortalarına kadar İmâmî tefekkürde istikrar kazanmış ve yerleşmiş değildi.

 

On Birinci Şüphe

Yazar, On İki İmam akidesinin 4./10. yüzyılın ortalarına kadar İmâmiyye arasında yerleşmediğini iddia etmektedir.

 

Cevap

Bu iddia tamamen temelsiz ve asılsızdır. Zira Şeyh Sadûk’un 4./10. asrın ortalarından önce vefat eden babası Ali b. Bâbeveyh (ö. 329/941) gibi önde gelen âlimler, bu akideden kesin bir dille söz etmişlerdir. İbn Bâbeveyh’in bu konuyla ilgili görüşlerini daha önce aktarmıştık. Burada el-İmâme ve’t-tebsire adlı eserinin mukaddimesinde yer alan şu ifadelerini bir kez daha hatırlatmakta fayda vardır:

1. Allah, Muhammed’e ve onun temiz ailesine (Âl) öyle bir salâtüselam eylesin ki bu salâtüselam O’nun katına yükselsin, O’nun katında yücelsin; [bizim] sarsılmaz bir inanca (sebât) sahip olduğumuzu ve onların (Ehl-i Beyt’in) Allah’ın üzerimizdeki hücceti olduğuna dair inancımızın tam bir kararlılık içinde olduğunu göstersin. Şüphesiz, Celâl sahibi Allah yeryüzüne ve üzerindekilere vâris oluncaya değin onların sözü iptal edilemez, hüccetleri çürütülemez, sayıları ihtilaf konusu yapılamaz ve soyları kesintiye uğramaz. Zira O, vârislerin en hayırlısıdır ve müşrikler istemese de onları bütün dinlere üstün kılacaktır.[36]

2. [Ben bu kitapta] hayreti ortadan kaldıracak, [imamet] nimeti[ni] somutlaştırıp görünür kılacak, [İmamların kaç kişi olduklarına dair] sayıyı bildirecek ve [gaybet] zamanın[ın] uzamasından kaynaklanan o yabancılık hissini ünsiyete dönüştürecek hadisleri derledim.[37]

3. Şayet onların [İmamların] durumu, sayı bakımından ihmal edilmiş ve belirsiz bırakılmış olsaydı, Allah’ın geçmişte [ruhlar âleminde] onlar hakkında peygamberlerden ve ümmetin salihlerinden söz (misâk) aldığına dair bunca haber vârid olmazdı. Nitekim Ebû Abdullah’ın [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) şu hadisi de buna delalet etmektedir: İmam, Nuh’tan söz edilirken gemisinin Cûdî Dağı üzerine onlar [İmamlara tevessül] vasıtasıyla oturduğunu söyleyince kendisine, “Nuh onların sayısını biliyor muydu?” diye soruldu. İmam şöyle buyurdu: “Evet, Âdem de [biliyordu].”[38] İnsanlığın atasının, onun neslinden dünyaya gelen ve dünyadan ayrılan âdemoğullarının, onun soyundan olan peygamberlerin tamamının bildiği bir sayı, nasıl olur da onun zürriyetinden gelen küçük bir zümre ve evladından geriye kalan az bir bakiye [olan Müslümanlar] arasında ihtilaf konusu edilebilir? Ayrıca, [İmamların sayısının bilinmediği farz edilirse; bu durumda] Levha hadisine,[39] mühürlü sahife (sahifetü’l-mahtûm) hadisine[40] ve Câbir’den Fâtıma’nın sahifesi hakkında nakledilen rivayete nasıl bir açıklama getirilebilir?”

İbn Bâbeveyh ile aynı yıl (329/941) vefat eden Küleynî de değerli eseri el-Kâfî’deki bu bâba “İmamların On İki Kişi Olduğuna Dair” başlığını vermiş ve ilk hadiste bütün imamların isimlerini tek tek zikretmiştir.[41] Dolayısıyla bu denli açık ifadeler mevcutken söz konusu dönemde On İki İmam akidesinin yerleşik olmadığını iddia etmek asla mümkün değildir. Kaldı ki 3./9. yüzyıldaki Şiî muhaddislerden de bu akideye delalet eden çok sayıda hadis nakledilmiştir. Bir kez daha vurgulamak gerekirse, bu dönemde yaşamış Şiî müelliflerin eserlerinin tamamı günümüze ulaşmadığından bunların hepsini inceleme imkânı bulunmamaktadır. Bununla birlikte, söz konusu eserlerin elimizde mevcut olmamasından hareketle On İki İmam akidesinin bu dönemde bulunmadığı sonucuna varılamayacağı da açıktır.

Yazar kitabında devamla şöyle yazmıştır:

Nitekim Şeyh Muhammed b. Ali es-Sadûk, İmamların yalnızca on iki kişiyle sınırlandırılması hususundaki şüphesini dile getirmiş ve şöyle demiştir: “Biz bu konuda ancak On İki İmam’ı ikrar etmekle ve On İkinci İmam’ın kendisinden sonra [olacaklar hakkında] bildireceklerine inanmakla mükellefiz.”

 

On İkinci Şüphe

Yazar, bir önceki iddiasını ispatlamak amacıyla Şeyh Sadûk’un İmamların sayısının on ikiyle sınırlı olduğu konusunda şüpheye düştüğünü ileri sürmektedir.

 

Cevap

Yazarın bu iddiası bir hezeyandan ve Şeyh Sadûk’a atılmış bir iftiradan öteye gitmez. Zira Şeyh Sadûk, kitabının bu bölümünde İmamların sayısının sınırlandırılmasını kabul etmeyen Zeydiyye fırkasına cevap vermiş ve kendisinden emin bir şekilde şöyle demiştir: “Hiç şüphesiz İmamların sayısı on ikidir ve On İkincileri yeryüzünü adalet ve hakkaniyetle dolduracak olandır.” Ardından sözünü pekiştirmek amacıyla sayının bizzat Hz. Peygamber (s.a.a.) tarafından tayin edildiğini ve kabul edilmesinin zorunlu olduğunu; bunu reddetmenin Gadîr-i Hum hadisesini inkâr etmekle bir olduğunu ifade etmiştir.

Bu sözlerinin hemen öncesinde ise şöyle demiştir:

Ümmetin umumî ihtilaflarını tetkik ettik ve fırkaların durumlarını inceledik. Bu incelememiz bize, ümmetin diğer fırkalarının değil, On İki İmam’a inananların hak üzere olduğunu gösterdi. Yine bu inceleme bize, hâlihazırdaki imamın, Hz. Peygamber’in (s.a.a.) kendisini bizzat nass ile haber verdiği On İkincisi olduğunu ortaya koydu. Biz bu kitapta Hz. Peygamber’den İmamların sayısına, on iki kişi olduklarına ve on ikincileri olan Kâim’e dair nassa ilişkin rivayet edilen hadisleri aktaracağız.”[42]

Şeyh Sadûk, burada İmâmiyye’yi “On İki İmam’a inanan fırka” olarak anmıştır. Bu durum, müellifin yaşadığı asırda söz konusu ismin bu fırka için artık bilinen ve yerleşmiş bir adlandırma olduğunu gösterir. Hal böyleyken dönemin Müslümanları arasında On İki İmam akidesinin bulunmadığını söylemek yahut bu fırkanın önde gelen âlimlerinden olan Şeyh Sadûk gibi bir şahsın bu konuda tereddüt edip şüphelendiğini iddia etmek nasıl mümkün olabilir?

Şeyh Sadûk el-İ’tikâdât adlı kitabında şöyle yazmıştır:

Bizim inancımız şudur: Nebisi Muhammed’den (s.a.a.) sonra Allah Teâlâ’nın mahlûkatı üzerindeki hüccetleri On İki İmam’dır. Onların ilki Emirü’l-Müminîn Ali b. Ebî Tâlib, sonra Hasan, sonra Hüseyin, sonra Ali b. Hüseyin, sonra Muhammed b. Ali, sonra Cafer b. Muhammed, sonra Musa b. Cafer, sonra Ali b. Musa, sonra Muhammed b. Ali, sonra Ali b. Muhammed, sonra Hasan b. Ali, sonra da Allah’ın yeryüzündeki halifesi Muhammed b. Hasan el-Hüccetü’l-Kâim Sahibü’z-Zamân’dır (Allah’ın salâtüselamı hepsinin üzerine olsun).

Onun hakkında şuna inanırız: Zamanımızda Allah’ın yeryüzündeki hücceti ve kulları üzerindeki halifesi, Beklenen Kâim Muhammed b. Hasan b. Ali b. Muhammed b. Ali b. Musa b. Cafer b. Muhammed b. Ali b. Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’dir. O, Hz. Peygamber’in (s.a.a.) Allah —azze ve celle— katından ismiyle ve nesebiyle haber verdiği zattır.

İnancımız şudur: Kâim’in ondan başkası olması mümkün değildir. Ne kadar gaybette kalırsa kalsın, hatta dünyanın ömrü kadar dahi gaybette kalsa Kâim ondan başkası olamaz. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.a.) ve İmamlar (a.s.) onun ismini ve nesebini açıklamış, onu nass ile bildirmiş ve onunla müjdelemişlerdir. Ben bu faslı el-Hidâye kitabımdan tahriç ettim.[43]

Bu ifadelerin, İmamların sayısında şüphe eden birinin sözü olması mümkün müdür? Şeyh Sadûk, İmâmiyye akaidine dair kesin bir hüküm vermiş ve bu meseleyi el-Hidâye kitabında da ele aldığını belirtmiştir. Üstelik o, Kâim’in sonuncu imam olduğunu açıklayan Miraç hadisi[44] ile ve imamların sayısının ezelden beri belirli ve sınırlı olduğunu, bu sayının haricinde başka kimselerin imam olmasının imkânsızlığını bildiren Levha hadisi,[45] Arş’ın Direği hadisi[46] ve Hilkat hadisi[47] gibi hadisleri de nakletmiştir.

Hangi kıstasa dayanılarak böyle hadisleri rivayet eden bir âlimin itikadının şüphe barındırdığı ileri sürülebilir? Bu hadislerde On İki İmam’dan başka bir imamdan söz edilmemiştir. Şayet başka bir imam olsaydı mutlaka ismi zikredilirdi; zira bu hadisler yaradılışın hakikatini ve Hz. Peygamber’in (s.a.a.) vasilerinin sayısını beyan etmektedir.

Şeyh Sadûk’un eserlerinde zikrettiği hadislerin üçte birini kendisinden rivayet ettiği en büyük hocası, yani babası İbn Bâbeveyh, On İki İmam inancını “onların sayısı asla değişmez” diyerek kesin bir şekilde dile getirmişken talebesi Şeyh Sadûk’un imamların sayısında şüpheye düşmüş olması mümkün müdür? Yahut Küleynî’nin “On İki İmam” başlığı altında müstakil bir bâb açtığı ortamda bu meselenin Şeyh Sadûk için şüpheli kalması tasavvur edilebilir mi? Böyle bir iddia yalnızca On İki İmam akidesinin geçmişte var olduğu, sonradan değiştiği düşünüldüğünde ileri sürülebilir ki bu da yazarın iddiasının tam tersidir!

Konuyu açıklığa kavuşturmak amacıyla Şeyh Sadûk’un ifadelerini harfiyen aktaralım:

Zeydiyye şöyle dedi: İmamların on iki kişi olduğu yönündeki beyanın peygamberlerin sözü olması caiz değildir. Çünkü bu ümmet üzerindeki hüccet, kıyamet gününe kadar bâki kalmalıdır. Oysa Hz. Muhammed’den (s.a.a.) sonraki on iki imamdan on biri zaten gelip geçmiştir; [diğer taraftan ise] İmâmiyye yeryüzünün hiçbir zaman hüccetten mahrum kalamayacağını iddia etmektedir.

Buna karşılık onlara şöyle denilir: Şüphesiz İmamların (a.s.) sayısı on ikidir. On ikinci ise yeryüzünü adalet ve hakkaniyetle dolduracak olandır. Ondan sonra ise kendisinin bildireceği üzere ya kendisinden sonra bir imamın gelmesi yahut kıyametin kopması söz konusu olacaktır... Biz bu konuda ancak On İki İmam’ı ikrar etmekle ve On İkinci İmam’ın kendisinden sonra [olacaklar hakkında] bildireceklerine inanmakla mükellefiz.”

Zeydiyye’ye şöyle denilir: Hz. Peygamber’den (s.a.a.) İmamların on iki kişi olduğunu rivayet edenler yalan mı söylüyorlar? […] Şayet Hz. Peygamber’in böyle bir söz söylemediğini iddia ederlerse onlara şöyle denilir: Bu kadar meşhur ve yaygın (müstefiz) olmasına ve İmâmiyye âlimlerinin onu kabulle karşılamasına rağmen sizin bu [On İki İmam] hadisi[ni] reddetmeniz caiz ise bu durumda siz, Hz. Peygamber’in “Ben kimin mevlası isem, Ali de onun mevlasıdır” sözünün aslında Resûlullah’a ait olmadığını iddia edenlere nasıl karşı çıkacaksınız?[48]

Görüldüğü üzere Şeyh Sadûk, On İki İmam’a inandığını açıkça beyan etmiştir. Şeyh Sadûk’un hakkında tereddüt bildirdiği ve “bildireceklerine inanmakla mükellefiz” diye belirttiği husus ise On İkinci İmam’dan sonra meydana gelecek olaylardır; bunun İmamların sayısının on iki ile sınırlandırılması hakkında şüpheye düşmekle bir ilgisi yoktur! Yazarın bu iki mesele arasında kurduğu zorunluluk ilişkisi geçersizdir. Zira Şeyh Sadûk’tan sonra gelen ve yazarın da itiraf ettiği üzere İmamların (a.s.) sayısının on ikiyle sınırlandırıldığına katiyetle inanan diğer büyük Şiî âlimleri de aynı meselede herhangi bir tereddüt göstermemişlerdir. Nitekim Şeyh Müfîd (ö. 413/1022) İmam Mehdî’den (a.f.) sonra cereyan edecek hadiseler hakkında şöyle demiştir:

Kâim’in (a.s.) devletinden sonra hiç kimse için başka bir devlet söz konusu değildir. Ancak oğlunun kıyam edeceğine dair vârid olan rivayet bunun dışındadır ki şayet Allah dilerse bu gerçekleşir. Bununla birlikte bu rivayetin sübûtu kesinlik derecesine ulaşmış değildir. Rivayetlerin çoğunluğuna göre, bu ümmetin Mehdî’si (a.s.) dünyadan ancak kıyamet kopmasından kırk gün önce ayrılacaktır. O kırk günde ise hercümerç yaşanacak, ölülerin kabirlerinden çıkacağı diriliş alametleri belirecek, hesabın görülmesi ve amellerin karşılıklarının verilmesi için kıyamet kopacaktır. Fakat ne olacağını en iyi bilen Allah’tır.[49]

Bu itirazın, yazarın diğer itirazlarında olduğu gibi yeni bir şey olmadığını hatırlatmak gerekir. Nitekim Şeyh Müfîd’in talebesi Şerif Murtazâ (ö. 436/1044), bin yıl önce bu itiraza cevap vermiş ve İmam Mehdî’den (a.f.) sonra cereyan edecek hadiselerde tereddüt etmenin İmamların (a.s.) sayısında şüphe etmek anlamına gelmediğini ortaya koymuştur. Seyyid Murtazâ’ya şöyle sorulmuştur:

Ondan [On İkinci İmam’dan] (a.s.) sonraki zaman diliminde itaati farz kılınan bir imamın bulunması ya da bulunmaması ihtimal dahilindedir. Ondan sonra bir imam mevcuttur dediğimiz takdirde, On İki İmam (İsnâaşeriyye) akidesinin dışına çıkmış oluruz. Ondan sonra bir imam yoktur dediğimiz takdirse ise bu defa mezhebin üzerine bina edildiği esası, yani “yeryüzünün bir an için olsa bile imamdan yoksun kalmasının şeran ve aklen çirkin olduğu” ilkesini çürütmüş oluruz.

Seyyid Murtazâ bu sorunun cevabında şunları yazmıştır:

Biz, Sahibü’z-Zaman Muhammed b. Hasan’ın (a.s) zuhurunun, ilahî teklifin tamamen ortadan kalkacağı ana denk geleceğini kesin biçimde iddia edemeyiz. Bilakis dünya ondan sonra da uzun bir süre bâki kalmaya devam edebilir. İşte bu durumda Zamanın Sahibi’nden sonra da yeryüzünün imamlardan yoksun kalması caiz değildir. Dolayısıyla ondan sonra, dini muhafaza edip ehlinin maslahatlarını gözetme görevini üstlenecek bir dizi imamın bulunması caizdir. Bu cevaz, imameti temellendirirken izlediğimiz yöntemler açısından bizim akidemize asla halel getirmez. Çünkü mükellef kılındığımız ve ibadetle emrolunduğumuz şey, yalnızca bu On İki İmam’ın imametini bilmek ve bunu şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte bir beyanla ortaya koymaktır; çünkü [diğer mezheplerle aramızda] ihtilafa sebep olup [karşı taraf için izaha] muhtaç olan mesele, tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır. Bu görüşümüz, bizim İsnâaşeriyye olarak adlandırılmamıza da mâni olmaz. Zira bu isim bizce, On İki İmam’ın imametini ispat edenler için kullanılır. Bu [imamette On İki İmam akidesi] yolunda bize muvafakat eden başka bir fırka olmadığı halde biz bunu [On İki İmam’ın varlığını] ispat etmiş bulunuyoruz. Dolayısıyla bu isimle anılma ayrıcalığı başkalarına değil, yalnızca bize aittir.[50]

Görüldüğü üzere Seyyid Murtazâ, İmam Zaman’dan (a.s.) sonraki imamlara inanılsaydı bile bunun bizi On İki İmamcı olarak adlandırılmanın dışına çıkarmayacağını ifade etmiştir.

Yukarıda yapılan açıklamalardan, Şeyh Sadûk’un “ya kendisinden sonra bir imamın gelmesi yahut kıyametin kopması söz konusu olacaktır” ifadesinin İmamların sayısında şüphe ettiği anlamına gelmediği açıklığa kavuşmaktadır. Zira İmamların gelmesi ricatleriyle de bağdaşmaktadır ve bu ikisi arasında inkârı gerektirecek bir karşıtlık yoktur. Çünkü İmamların sayısı hakkında hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde adedi açıkça belirten çok sayıda rivayet vardır: Ancak İmam Mehdî’den (a.f.) sonra cereyan edecek hadiseler hakkında çok az rivayet bulunmaktadır ve bunlar da açık ve net değildir. Bu nedenle âlimler bu rivayetleri ihtiyat kaydı düşerek aktarmışlardır. Hatta Şeyh Sadûk’un belirttiği üzere, İmamların birtakım maslahatlardan ötürü bu rivayetleri etraflıca açıklamayı tercih etmedikleri; açıklamasını bizzat İmam Mehdî’ye (a.f.) bıraktıkları söylenebilir.[51] Bu yüzden âlimler bu rivayetlerden sarfınazar etmişlerdir.

Yazar, kitabının devamında şöyle yazmıştır:

el-Kef‘emî el-Misbâh adlı eserinde İmam Rıza’dan Sahibü’z-Zaman hakkında şu duayı nakletmiştir: “Allah’ım! Onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) ve ondan sonraki imamlara salâtüselam eyle.”

 

On Üçüncü Şüphe

Yazar, On İki İmam akidesinin 4./10 asrın ortalarına kadar İmâmiyye nezdinde yerleşik bir akide haline gelmediğini ispatlamak için Kef‘emî’den On İkinci İmam’dan sonraki imamlara işaret eden bir dua nakletmektedir.

 

Cevap

Öncelikle, Kef‘emî 905/1500 yılında vefat etmiştir. Bu durumda yazara şu soruyu yöneltmek gerekir: 10./16. yüzyılda kaleme alınmış bir eserde yer alan bir ifadeden hareketle, 4./10. yüzyıldaki akidenin mahiyeti hakkında nasıl kesin bir sonuca ulaşılabilir?

İkinci olarak, bir eserde nakledilen tek bir dua veya hadisin, bağlamları dikkate alınmaksızın müellifin inancını yansıttığı kabul edilecekse, yazar neden yalnızca 4./10. yüzyılın ortalarına kadar On İki İmam akidesinin İmâmiyye arasında kurumsallaşmadığını ileri sürmekle yetinmiştir? Aynı mantıkla, söz konusu akidenin 10./16. yüzyıla kadar da yerleşmediğini iddia etmesi gerekmez miydi? Hatta daha da ileri giderek, çağdaş İmâmî-Şiî âlimlerden Şeyh Azizullah Utâridî’nin Müsnedü’r-Rızâ’da, İbrâhim Kâşânî’nin es-Sahifetü’l-Hâdiye’de, Muhammedî-i Reyşehrî’nin Ehlü’l-Beyt fi’l-Kitâb ve’s-Sünne’de, Cevâd Kayyûmî’nin Sahifetü’r-Rızâ’da ve Bâkır Şerif el-Kureşî’nin Hayâtü’l-İmâmi’l-Mehdî’de aynı duayı nakletmiş olmalarından hareketle, günümüzde dahi Şiîler arasında İmamların sayısının on iki ile sınırlandırıldığı inancının yerleşmediğini ve hâlen tartışmalı olduğu sonucuna varabilirdi! Bu durumda yazarın iddiasının gerçekten ilmî bir değeri olabilir mi?

Bir eserde bir meseleye dair yüzlerce sarih delil mevcutken, bunların yanında yalnızca tek bir ibarenin farklı bir ihtimale kapı aralaması, o ibarenin bütün açık delillerin önüne geçirilmesini haklı kılmaz. Hakikati keşfetmeye çalışan bir araştırmacının görevi, bütün verileri birlikte değerlendirmektedir. Metinleri bağlamlarından koparıp cımbızlayarak nakletmek ise ilmî bir yöntem olmaktan ziyade, nakleden kişinin tarafsızlığı hakkında soru işaretleri doğurur, suizan oluşmasına neden olur ve art niyetli davrandığı izlenimini verir.

Bu duanın, yazarın iddiasına delil teşkil edemeyeceği açıktır. Bununla birlikte, duada geçen ilgili ibarenin anlamını açıklığa kavuşturmak amacıyla şu hususlara dikkat çekilebilir:

1. Kef‘emî el-Misbâh’ta bu duayı senetsiz ve mürsel olarak nakletmiştir:

Yunus b. Abdurrahman’dan rivayet edildiğine göre, İmam Rıza (a.s) Sahibü’l-Emr İmam Mehdî (a.f.) için şu dua ile dua edilmesini emrederdi:

Allah’ım! Velinden, halifenden ve mahlûkatın üzerindeki hüccetinden [belaları] defet... Bizleri, dinine kendisiyle zafer kazandırdığın ve velinin zaferini kendisiyle yücelttiğin kimselerden eyle! Bizim yerimize başkalarını getirme; zira bizim yerimize başkalarını getirmek senin için kolay, fakat bizim için ağırdır [hüsrandır]. Allah’ım! Onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) ve ondan sonraki imamlara salât eyle! Onları emellerine ulaştır, ömürlerini uzat, zaferlerini yücelt, senin emrinden kendilerine yüklediğin görevi (emr) onlar için tamamla, onların dayanaklarını sarsılmaz kıl! Bizleri onlara yardımcı, senin dinine hizmetkâr eyle! Şüphesiz onlar senin kelimelerinin madenleri, ilminin hazinedarları, tevhidinin rükünleri, dininin direkleri, emrinin velileri, kulların arasından seçtiğin ihlaslı kimseler ve mahlûkatın arasından seçtiğin seçkin kullardır; onlar senin velilerin, velilerinin soyundan gelenler ve Peygamberinin evlatlarının en hayırlılarıdır. Allah’ın salâtı, rahmeti ve bereketi onların üzerine olsun![52]

Ancak Kef‘emî’den çok daha önce yaşamış olan Seyyid İbn Tâvûs (ö. 664/1266), aynı duayı muttasıl bir senetle nakletmiştir. Dikkat çekici olan husus, yazarın delil olarak kullandığı “ondan sonraki imamlar” ibaresinin bu rivayetin son kısmında yer almamasıdır:

Bu rivayeti yüce ve şerefli Ebû’l-Hüseyin Zeyd b. Cafer el-Alevî el-Muhammedî, Ebû’l-Hüseyin İshak b. Hasan b. el-Afrânî’den (Hüseyin el-Alevî); o, Muhammed b. Hemmâm b. Süheyl el-Kâtib ve Muhammed b. Şuayb b. Ahmed el-Mâlikî’den; onlar, Şuayb b. Ahmed el-Mâlikî’den; o, Yunus b. Abdurrahman’dan, o da Mevlamız Ebû’l-Hasan Ali b. Musa er-Rıza’dan (a.s.) nakletmiştir.

İmam Rıza, Sahibü’z-Zaman el-Hüccet için şu dua ile dua edilmesini emrederdi:

Bizleri, dinine kendisiyle zafer kazandırdığın ve velinin zaferini kendisiyle yücelttiğin kimselerden eyle! Bizim yerimize başkalarını getirme; zira bizim yerimize başkalarını getirmek senin için kolay, fakat bizim için ağırdır [hüsrandır]. Şüphesiz sen her şeye kadirsin! Allah’ım! Onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) salât eyle! Onları emellerine ulaştır, ömürlerini uzat, onlara zafer ver, senin dininin emrinde kendilerine yüklediğin görevi (emr) onlar için tamamla! Bizleri onlara yardımcı, senin dinine hizmetkâr eyle! Onun tertemiz babalarına, hidayete erdiren İmamlara (el-eimmetü’r-râşidîn) da salât eyle! Allah’ım! Şüphesiz onlar senin kelimelerinin madenleri, ilminin hazinedarları, emrinin velileri, kulların arasından seçtiğin ihlaslı kimseler, mahlûkatın arasından seçtiğin hayırlı kullar, senin velilerin, velilerinin soyundan gelenler, seçkinlerin ve seçtiğin kullarının evlatlarıdır. Senin salâtın, rahmetin ve bereketin onların üzerine olsun![53]

Görüldüğü üzere yazar, el-Misbâh’da yer alan ve senedi bulunmayan rivayette geçen tek bir ibareyi delil olarak kullanmıştır. Oysa aynı rivayet, daha erken bir tarihte yazılmış ve isnâdıyla birlikte nakledilmiş bir eserde farklı bir lafızla yer almakta; üstelik tartışma konusu olan ibareyi içermemektedir. Dolayısıyla, şayet yazarın el-Misbâh’ı tek başına delil olarak kullanması bir kusur olarak görülmeyecekse bile, bu eserin nüsha farklılıklarını gösteren tahkikli neşrine müracaat edilmesi gerekirdi. Böyle bir inceleme yapıldığında, rivayetin iki farklı varyantının bulunduğu anlaşılacaktır. Dolayısıyla, tartışmalı bir ibareyi içeren varyant esas alınarak kesin bir tarihî ve itikadî sonuca ulaşmak mümkün değildir. Zira usulde kabul edilen temel kaidelerden biri şudur: “İhtimalin bulunduğu yerde istidlal batıl olur.” Bu durumda, rivayetin farklı lafızlarla nakledilmiş olması, söz konusu ibareye dayanılarak ileri sürülen istidlalin geçerliliğini ortadan kaldırmaktadır.

2. Kitabın yazarın kullandığı neşrinin muteber bir metin olduğunu ve eserin karşılaştırmalı bir tahkikli neşrini hazırlamayı mümkün kılacak başka nüshalarının bulunmadığını varsayalım. Bu durumda dahi bazı hususları göz önünde bulundurmak gerekir.

Öncelikle söz konusu dua, yalnızca On İkinci İmam’a mahsus bir dua değildir. Dolayısıyla duada geçen “ondan sonraki imamlar” ibaresinden hareketle “On İkinci İmam’dan sonra hangi imamlar gelecektir?” şeklinde bir itiraz ileri sürülemez. Aksine bu dua, el-Câmiatü’l-kebire Ziyareti gibi bütün İmamlar için okunabilecek genel bir duadır. Bu nedenle aynı ifadelerin önceki imamlar için kullanılması da herhangi bir sorun teşkil etmez. Buna göre duadaki “ondan sonraki imamlar” ibaresi, geçmiş İmamlar dikkate alınarak söylenmiştir.[54] Nitekim Muhtasaru Besâiri’d-derecât’ın müellifi Hasan b. Süleyman el-Hillî (802/1400) bu hususa temas ederek şöyle demiştir:

Bil ki bu dua kendi zamanındaki her bir imam hakkında okunur; Mevlamız Sahibü’l-Emr ve’z-Zaman İbnü’l-Hasan (a.f.) da onlardan biridir.[55]

Buna ilaveten, bu duanın, Arap dilinde bir topluluğun çoğunluğuna ait niteliğin topluluğun bütün fertlerine teşmil edilmesi anlamına gelen tağlîb kaidesi çerçevesinde On İkinci İmam’a uygulanmasında da herhangi bir sakınca yoktur.

İkinci olarak, çoğul ifadelerin tağlîb kaidesi gereğince kullanılmadığı varsayılsa dahi, “ondan sonraki imamlar” ibaresi ricat akidesiyle ilişkilendirilip bu bağlamda yorumlanabilir. Burada dikkat çekici olan husus, yazarın herhangi bir delil zikretmeden, bu ibarede geçen imamların mutlaka “yeni imamlar” olduğunu varsaymasıdır. İmamların sayısının on iki ile sınırlı olmadığı şeklindeki çıkarımı da bu ön kabule dayanmaktadır. Oysa ricat İmâmiyye’nin en meşhur ve en yaygın kabul gören inançlarından biridir.[56] İmamların kıyamet öncesinde dünyaya dönecekleri kabul edilirken, “ondan sonraki imamlar” ibaresini daha önce bildirilmemiş, yeni imamlara şeklinde yorumlamak yersizdir. Böyle bir yorumun temellendirilmesi gerekir.

Nitekim Hillî ricat konusunu işlerken bu duaya da atıfta bulunmuş ve bu bağlamda duayı şu şekilde değerlendirmiştir:

Hüseyin b. Ali, Âşûrâ günü kendisiyle birlikte öldürülen yetmiş iki kişiden oluşan ashabı ve on iki bin sıddîk ile birlikte ortaya çıkar... İşte o zaman ne görkemli bir dönüş ve ne kutlu bir ricat gerçekleşecektir! Sonra En Büyük Sıddîk (es-Sıddîku’l-Ekber) olan Müminlerin Emiri ortaya çıkar… Ardından En Yüce Efendi (es-Seyyidü’l-Ecell) Muhammed (s.a.a.), ensârı, kendisine hicret edenler (muhâcir), ona iman edip onu tasdik edenler ve onunla birlikte şehit edilenlerle beraber ortaya çıkar; onu yalanlayanlar da huzura getirilir… Böylece nihayet hakkımızı onlardan geri alırız ve onlar, Resûlullah’ın zuhurundan Mehdî’nin zuhuruna kadar işledikleri ameller sebebiyle, imam imam ve dönem dönem cezalandırılırlar…

Sanki biz İmamlar topluluğunu görüyor gibiyim; dedemiz Resulullah’ın (s.a.a.) huzurunda bulunuyor ve ümmetin kendisinden sonra bizi yalanlamasından, bize karşı çıkmasından ve bize yaptıklarından ona şikâyette bulunuyoruz…

Ebû Ali et-Tabersî de “Söz başlarına geldiği zaman onlar için yerden, kendileriyle konuşacak bir canlı (dâbbe) çıkarırız...” (Neml, 82) ayetinin tefsirinde bu manayı destekleyen açıklamalar yapmıştır. Şeyh Ebû Cafer Muhammed b. Hasan et-Tûsî, Misbâhu’l-müteheccid adlı eserinde Yunus b. Abdurrahman’dan şöyle rivayet etmiştir: İmam Rıza (a.s.), Sahibü’z-Zaman hakkında şöyle dua edilmesini emrederdi: “Allah’ım! Velini, halifeni ve hüccetini koru!” Daha sonra duayı nakletmeye devam ederek şöyle buyurdu: “Allah’ım, onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) ve ondan sonraki imamlara salât eyle, onları emellerine ulaştır…

Bil ki bu dua, kendi zamanındaki her İmam için okunur. Efendimiz Sahibü’l-Emr ve’z-Zaman İbnü’l-Hasan da onlardan biridir. Bu durumda “Allah’ım! onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) ve ondan sonraki imamlara salât eyle...” ibaresi de dahil olmak üzere bu dua, onun hakkında da doğru ve geçerli olur. Aksi takdirde bu dua bütün İmamları kapsayan genel bir dua olmazdı. Böylece bu metin, daha önce onlardan rivayet ettiğimiz ve bu manaya delalet eden sahih ve sarih hadislerin yanına eklenen, onları teyit eden ve anlamlarına şahit olarak getirilen bir kaynak haline gelmektedir.[57]

Son olarak, bu ibaredeki “sonra” (ba‘de) kelimesinin kronolojik değil, tertibî bir anlam taşıması da mümkündür. Buna göre duada önce hazır olan Sahibü’z-Zaman’a salât edilmekte, ardından imamet ahdini üstlenen diğer İmamlara da salât talebinde bulunulmaktadır. Zira duada geçen “ahd” sözcüğü imamet ahdi[58] anlamındadır; “vulât”tan maksat ise bu ahdi üstlenen kimseler, yani bizzat İmamlardır. Dolayısıyla burada geçen “sonra” ifadesi kronolojik bir sonralık bildirmemekte, yalnızca tertibe işaret etmektedir. Bu durumda, ibareden hareketle On İkinci İmam’dan sonra yeni bir imamın geleceği sonucuna ulaşmak mümkün değildir.

3. Şayet bir kimse bu üç yorumu da kabul etmeyip söz konusu ibarenin gerçekten yeni imamların geleceği anlamına geldiğini ileri sürerse, bu durumda imamların sayısının on iki ile sınırlı olduğunu açıkça bildiren ve bu çalışmada bir kısmı incelenen Levha hadisi, Miraç hadisi ve benzeri yüzlerce rivayeti de bu anlayış doğrultusunda yorumlamak zorundadır. Aksi takdirde iki grup rivayet, başka bir ifadeyle naklî delil arasında bir çelişki ortaya çıkacaktır. Şayet bu tearuzu ortadan kaldıracak bir yorum ortaya konulamaz ve karşıt yöndeki delillerin tamamı sahih kabul edilirse, bu durumda söz konusu deliller birbirine karşı istidlal bakımından üstünlük sağlayamaz. Bunun sonucunda duadaki ilgili ibare, imamların sayısının on ikiden fazla olduğuna dair müstakil bir delil olma vasfını kaybeder ve tek başına istidlale elverişli olmaktan çıkar.

Yazar kitabının devamında şöyle yazmıştır:

Sadûk, imametin On İkinci İmam’dan sonra da devam etmesi ve onunla sınırlı kalmaması ihtimaline işaret eden birkaç rivayet nakletmiştir. Bunlardan biri de Müminlerin Emiri’nden nakledilen ve Kâim’den sonraki sürecin belirsizliğine ilişkin rivayettir. Bu rivayete göre Resûlullah, Ali’ye, Hasan ve Hüseyin dışında hiç kimseye bu konuda bilgi vermemesini tembihlemiştir. Nitekim Müminlerin Emiri şöyle demiştir: “Bundan sonra olacaklar hakkında bana soru sormayın. Çünkü Habibim bana, bu konuda ıtretimden başkasına bilgi vermememi tembih etmiştir.”

 

On Dördüncü Şüphe

Yazar, Şeyh Sadûk’un imametin On İkinci İmam’dan sonra da devam edeceği ihtimaline işaret eden rivayetler naklettiğini ileri sürmekte ve bundan hareketle On İki İmam akidesinin 4./10. yüzyılda henüz yerleşik bir akide haline gelmediği iddiasını ispatlamaya çalışmaktadır.

 

Cevap

Yazarın bu iddiası da bir saptırmacadan ibarettir. Zira daha önce de belirtildiği üzere Şeyh Sadûk İmamların sayısının on iki ile sınırlı olduğuna kesin olarak inanmakta ve Kemâlü’d-din adlı eserinin birçok yerinde bu akidesini hiçbir tereddüde yer bırakmayacak şekilde açıkça ifade etmektedir. Bu nedenle söz konusu rivayetlerin yazarın iddiası doğrultusunda yorumlanması mümkün değildir. Bilakis Şeyh Sadûk, On İkinci İmam’dan sonra meydana gelecek hadiseler hakkındaki bilgisizliğini açıkça dile getirmekte ve yazarın delil olarak kullandığı rivayetleri de imametin yeni imamlarla devam edeceğini göstermek için değil, zuhur sonrasında gerçekleşecek olayların mahiyetinin bilinmediğini ortaya koymak amacıyla nakletmektedir. Ayrıca İmametin devam etmesi ile art arda yeni imamların gelmesi aynı şey değildir. Böyle bir yaklaşım, İmâmiyye’nin temel inançlarından biri olan ricat anlayışını göz ardı etmeyi gerektirir.

Bize Muhammed b. İbrahim b. İshak; o, Abdülaziz b. Yahya’dan; o, İbrahim b. Fehd’den; o, Muhammed b. Ukbe’den; o, Hüseyin b. Hasan’dan; o, İsmail b. Ömer’den; o, Ömer b. Musa el-Vecîhî’den; o, el-Minhâl b. Amr’dan; o, Abdullah b. el-Hâris’ten rivayet etti.

Abdullah b. el-Hâris şöyle dedi: Ali’ye (a.s.), “Ey Müminlerin Emiri! Bana Kâim’inizden sonra meydana gelecek hadisleri anlat!” dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Ey İbnü’l-Hâris! Bu, açıklanması kendisine bırakılmış bir iştir. Resûlullah (s.a.a.) bana, Hasan ve Hüseyin dışında bu konuda hiç kimseye bilgi vermememi tembih etti.”

Bize Muhammed b. İbrahim b. İshak; Abdülaziz b. Yahya el-Celûdî’den; o, Hüseyin b. Muâz’dan; o, Kays b. Hafs’tan; o, Yunus b. Erkam’dan; o, Ebû Sinân eş-Şeybânî’den; o, Dahhâk b. Müzâhim’den; o, Nezzâl b. Sebre’den, o da Müminlerin Emiri Ali’den (a.s.) rivayet etti.

Müminlerin Emiri, Deccâl meselesini anlattığı bir hadisin sonunda şöyle buyurdu: “Bundan sonra meydana gelecek şeyler hakkında bana soru sormayın. Zira Habibim bana, bu konuda ıtretimden başkasına bilgi vermememi tembih etti.”

Nezzâl b. Sebre şöyle dedi: Sa‘saa b. Sûhân’a, “Müminlerin Emiri bu sözüyle ne demek istedi?” diye sordum Sa‘saa şöyle dedi: “Ey İbn Sebre! Arkasında İsa b. Meryem’in namaz kılacağı kişi, ıtretin on ikincisi, Hüseyin b. Ali’nin evladının dokuzuncusudur. O, batıdan doğan güneştir. Yeryüzü arındığında Rükn ile Makam arasında zuhur eder, adalet terazisini kurar ve hiç kimseye en ufak bir haksızlık yapılmaz. Müminlerin Emiri, Habibi Resûlullah’ın (s.a.a.), bundan sonra meydana gelecek hadiseleri imamlar olan ıtretinden başkasına bildirmemesini kendisine tembih ettiğini söyledi.”[59]

Görüldüğü üzere rivayetlerde Kâim’den (a.f.) sonra meydana gelecek hadiselerden söz edilmektedir. Nitekim ikinci rivayette Deccâl’den bahsedilmesi de bu yorumu destekleyen önemli bir karinedir. Buna mukabil rivayetlerde imametin devam edip etmeyeceği yahut On İkinci İmam’dan sonra yeni imamların gelip gelmeyeceği meselesine işaret eden herhangi bir ifade bulunmamaktadır. Dolayısıyla yazarın bu rivayetlerden çıkardığı sonuç, metnin muhtevasından değil, önceden benimsenmiş bir yorumdan kaynaklanmaktadır ve isabetsizdir. Zira rivayetlerin tamamı imametten değil, Kâim’den sonra gerçekleşecek hadiselerden söz etmektedir. Nitekim yazarın On İki İmamcı olduklarını kabul ettiği Şeyh Müfîd ve Seyyid Murtazâ gibi önde gelen İmâmî âlimler, Kâim’den sonra meydana gelecek olayların mahiyeti konusunda kesin bilgiye sahip olmadıklarını açıkça ifade etmişlerdir. Bu nedenle söz konusu rivayetler, imametin On İkinci İmam’dan sonra yeni imamlarla devam edeceğine değil, zuhur sonrasındaki olayların ayrıntılarının bilinmediğine delalet etmektedir.

Yazar kitabının devamında şunları yazmıştır:

Tûsî el-Gaybe’de Hz. Peygamber’in Ali’ye şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Ey Ali! Benden sonra on iki imam, onlardan sonra da on iki mehdî olacaktır. Ey Ali! Sen bu on iki imamın ilkisin... Ardından ondan sonra da on iki mehdî olacaktır.”

 

On Beşinci Şüphe

Yazar, On İki İmam akidesinin 4./10. yüzyılın ortalarına kadar kurumsallaşmadığını ispatlamak için Şeyh Tûsî’nin bir rivayete istinat etmiştir.

 

Cevap

Birincisi: Yazarın Kef‘emî’nin eserine atıfta bulunurken düştüğü hata, bu mesele için de aynen geçerlidir. Yani yazar, 5./11. yüzyılın ikinci yarısında vefat etmiş olan Şeyh Tûsî’nin (ö. 460/1067) el-Gaybe adlı eserini delil göstererek 4./10. yüzyıla dair bir hüküm çıkarmaktadır. Oysa bu rivayetin bu eserde yer alması, yaklaşık bir asır önce belirli bir inancın İmâmiyye içerisinde yerleşik olup olmadığını nasıl gösterebilir? Daha da önemlisi, aynı mantık takip edildiğinde söz konusu rivayet yalnızca önceki dönemde değil, Şeyh Tûsî’nin kendi döneminde de aynı şüphenin mevcut olduğunu göstermelidir. Ancak böyle bir iddia açıkça savunulabilir değildir. Zira Şeyh Tûsî’nin hocaları olan Şeyh Müfîd ve Seyyid Murtazâ’nın On İki İmam akidesine bağlı olduklarında hiçbir şüphe bulunmamaktadır. Aynı şekilde Şeyh Tûsî’nin de bu akide hakkında tereddüt taşıdığı ileri sürülemez. Dolayısıyla Şeyh Tûsî’nin bu rivayeti nakletmiş olması, ne onun bu konuda şüphe duyduğunu ne de kendisinden önceki dönemde böyle bir şüphenin mevcut olduğunu gösterir. Bu nedenle söz konusu rivayet, On İki İmam akidesinin 4./10. yüzyıl ortalarından önce kurumsallaşmadığı iddiasına delil teşkil etmez.

İkincisi: Yazarın yukarıda sözü edilen metodolojik hatası göz ardı edilse bile, dikkat çekici bir şekilde alıntıladığı rivayette imam ile mehdî arasında açıkça yapılan ayrımı dikkate almamıştır. Böylece rivayette geleceği haber verilen mehdîleri, On İki İmam silsilesinin bir devamı gibi göstererek İmamların sayısının on ikiden fazla olduğu sonucuna ulaşmıştır. Oysa rivayetin lafzı son derece açıktır. Hz. Peygamber (s.a.a.), On İki İmam’dan sonra on iki mehdî geleceğini haber vermiştir. Dolayısıyla rivayet, İmamlar ile mehdîler arasında açık bir ayrım yapmaktadır.

Konunun aydınlığa kavuşması için Şeyh Sadûk’un naklettiği ve bu ayrımı açıkça ortaya koyan şu rivayeti aktaralım:

Muhammed b. Ali b. Hüseyin b. Musa b. Bâbeveyh, Ali b. Ahmed b. Musa ed-Dekkâk’dan; o, Muhammed b. Ebû el-Kûfî’den; o, Musa b. İmrân el-Nehaî’den; o, amcası Hüseyin b. Yezid el-Nevfelî’den; o, Ali b. Ebû Hamza’dan; o, babasından; o, Ebû Basîr’den rivayet etti.

Ebû Basîr şöyle dedi: İmam Sâdık’a (a.s.), “Ey Resûlullah’ın oğlu! Babanızın ‘Kâim’den sonra on iki imam olacaktır,’ dediğini işittim. Bu doğru mudur?” diye sordum. Şöyle buyurdu: “Babam ‘on iki mehdî’ dedi; ‘on iki imam’ demedi! Bu mehdîler ise Şiîlerimizden bir topluluktur ve insanları bizim velâyetimize ve hakkımızı tanımaya davet ederler.”[60]

Görüldüğü üzere İmam Cafer Sâdık (a.s.), söz konusu şahısların imam değil, insanları İmamların velâyetine davet edecek bir Şiî topluluğu olduğunu açıkça ifade etmiştir.

Seyyid Bahâüddin en-Nîlî de İmam Cafer Sâdık’tan şu rivayeti nakletmiştir: “Kâim’den sonra bizden, Hüseyin’in evladından on iki mehdî gelecektir.”[61]

Bu rivayette de yalnızca mehdîlerden söz edilmekte olup yeni imamların geleceğine dair herhangi bir ifade yer almamaktadır. Öte yandan yazarın atıfta bulunduğu rivayetin tam metni incelendiğinde de aynı ayrımın korunduğu görülmektedir:

Bir topluluk bize Ebû Abdullah Hüseyin b. Ali b. Süfyân el-Bezûfrî’den; o, Ali b. Sinân el-Mevsılî el-Adl’dan; o, Ali b. Hüseyin’den; o, Ahmed b. Muhammed b. el-Halil’den; o, Cafer b. Ahmed el-Mısrî’den; o, amcası Hasan b. Ali’den; o, babasından; o, Ebû Abdullah b. Muhammed’den [İmam Cafer Sâdık]; o, babası [İmam Muhammed] el-Bâkır’dan; o, babası Zü’s-sefinât Seyyidü’l-âbidîn’den [İmam Zeynelâbidin]; o, babası Tertemiz Şehid Hüseyin’den; o, Müminlerin Emiri’nden (a.s.) şöyle rivayet etti.

Resûlullah (s.a.a.), vefat ettiği gece Ali’ye şöyle buyurdu: “Ey Ebâ’l-Hasan! Bir sahife ve hokka getir.” Ardından Resûlullah vasiyetini şu kısma gelene kadar dikte ettirdi ve şöyle buyurdu: ‘Ey Ali! Şüphesiz benden sonra on iki imam, onlardan sonra da on iki mehdî olacaktır. Ey Ali! Sen on iki imamın ilkisin. Allah Teâlâ seni semasında Ali el-Murtazâ, Müminlerin Emiri, es-Sıddîku’l-Ekber, el-Fârûku’l-A‘zam, el-Me’mûn ve el-Mehdî olarak isimlendirmiştir. Bu isimlerin senden başkası için kullanılması doğru olmaz. Ey Ali! Sen Ehl-i Beytimin dirisi ve ölüsü üzerinde de kadınlarım üzerinde de benim vasimsin. Kadınlarımdan hangisini [bu konumda] sabit tutarsan yarın [kıyamette] bana kavuşur; hangisini de boşarsan ben ondan uzağım. Kıyamet meydanında ne o beni görür ne de ben onu görürüm. Sen benden sonra ümmetim üzerinde benim halifemsin. Vefatın yaklaştığında bu vasiyeti, iyiliksever ve akrabalık bağını gözeten oğlum Hasan’a teslim et. Onun vefatı yaklaştığında, o da maktul oğlum Tertemiz Şehid Hüseyin’e teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu ibadet edenlerin efendisi, nasırlar sahibi (Seyyidü’l-âbidîn Zü’s-sefinât) Ali’ye teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu Muhammed el-Bâkır’a teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu Cafer es-Sâdık’a teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu Musa el-Kâzım’a teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu Ali er-Rıza’ya teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu güvenilir ve takva sahibi Muhammed’e teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu nasihatçi (nâsih) Ali’ye teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da oğlu fazilet sahibi Hasan’a teslim etsin. Onun vefatı yaklaştığında, o da bu vasiyeti Muhammed’in soyundan muhafaza edilen oğlu Muhammed’e teslim etsin. İşte bunlar On İki İmam’dır. Ondan sonra ise on iki mehdî gelecektir. [On İkinci İmam’ın] vefatı yaklaştığında, bu vasiyeti yakınlaştırılanların (mukarrebîn) (ya da mehdîlerin[62]) ilki olan oğluna teslim etsin. Onun üç ismi vardır: Biri benim ismim, diğeri babamın ismi Abdullah ve Ahmed’dir. Üçüncü ismi ise Mehdî’dir. O, iman edenlerin ilkidir.”[63]

Önceki rivayet, Kâim’den (a.f.) sonra gelecek mehdîlerin İmam Hüseyin’in (a.s.) soyundan olduğunu bildirirken, bu rivayet onların İmam Mehdî’nin evladından olacağını göstermektedir. Bununla birlikte her iki rivayette de söz konusu şahıslar “imam” değil, “mehdî” olarak isimlendirilmiştir. Bu durum, On İki İmam’dan sonra yeni imamların değil, mehdî olarak nitelenen başka şahısların kastedildiğini göstermektedir. Böylece yukarıda incelenen duadaki “ve evladından olan imamlar” ibaresinin anlamı da açıklığa kavuşmaktadır. Dolayısıyla bu rivayetler, imamların sayısının on ikiden fazla olduğuna değil, On İki İmam’dan sonra da hidayete çağıran mehdîlerin bulunacağına delalet etmektedir.

Sahibü’z-Zaman’dan (a.f.) rivayet edilen bir diğer dua da Mekke’de Ebû’l-Hasan ed-Darrâb el-İsfahânî’ye ulaşmıştır. İhtisar amacıyla senedini zikretmediğimiz bu duanın metni şöyledir:

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Allah’ım! Nebilerin efendisi ve peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed’e salât eyle! Allah’ım! Seçilmiş Muhammed’e, Murtazâ Ali’ye, Fâtımatüzzehrâ’ya, kendisinden razı olunan Hasan’a, tertemiz kılınmış Hüseyin’e ve karanlıkları aydınlatan kandiller, hidayet sancakları, takva meşaleleri, sapasağlam kulp, kopmayan ip ve dosdoğru yol olan tüm vasilere salât eyle! Veline, onun veliahtlarına (vulâtu ahdihi) ve onun evladından olan imamlara da salât eyle! Onların ömürlerini uzat, yaşam sürelerini artır; onları din, dünya ve ahiret hususunda en yüce emellerine ulaştır. Şüphesiz ki sen her şeye kadirsin.

Sonuç itibarıyla hadis mecmualarında yer alan bu rivayetler, On İki İmam’dan sonra yeni imamların geleceğini açıkça ortaya koyan deliller olarak değerlendirilemez. Buna karşılık imamların sayısının on iki ile sınırlı olduğunu bildiren rivayetler oldukça yaygındır. Bu nedenle yazarın, söz konusu rivayetlerden hareketle “imametin yeni imamlarla devam edeceği” sonucuna ulaşması isabetli görünmemektedir. Dolayısıyla ileri sürülen “yeni bir imamla devam eden imamet” anlayışı, ele alınan rivayetler tarafından açık biçimde desteklenen bir görüş değildir.

Yazar kitabının devamında şunları yazmıştır:

Hasan el-Askerî’nin oğlu Muhammed’in varlığı ve gaybeti kabul edildikten sonra, İmamların sayısını sınırlandırma fikri gündeme gelince İmâmiyye Şiası, İmamların sayının on iki mi yoksa on üç mü olduğu hususunda neredeyse kendi içerisinde bir ihtilafa sürüklenecekti. Zira bu dönemde İmamların sayısının on üç olduğunu düşündüren bir dizi rivayet ortaya çıkmıştı. Küleynî de bu rivayetleri el-Kâfî’de nakletmiştir.

 

On Altıncı Şüphe

Yazar, İmamların sayısının sınırlandırılması düşüncesinin ortaya çıkmasının ardından İmâmiyye içerisinde İmamların sayısını on iki mi yoksa on üç olduğu konusunda ciddi bir görüş ayrılığının doğduğunu ileri sürmektedir. Ona göre bu ihtilafın bir sonucu olarak İmamların sayısını on üç olarak gösteren birtakım rivayetler ortaya çıkmış ve Küleynî de bu rivayetleri el-Kâfî adlı eserinde nakletmiştir.

 

Cevap

Birincisi: Bu çalışmanın başında, 4./10. yüzyıldan önce kaleme alınmış ve hatta Küleynî’nin el-Kâfî’sinden daha eski eserlerden söz edilmiş, bu eserlerden örnekler nakledilerek On İki İmam akidesinin ve bu konudaki rivayetlerin ne derece köklü bir geçmişe sahip olduğu ortaya konulmuştu. Dolayısıyla bu akidenin ortaya çıkışını Küleynî dönemine bağlamak tarihî verilerle bağdaşmamaktadır ve gerçeğin aksine kurgulanmış bir yalandır. Bu hususta zikredilebilecek en açık delillerden biri, yazarın da atıfta bulunduğu ve iddia ettiği dönemden bir asır önce vefat etmiş olan Ebû Said el-Usfûrî’nin eserinde yer alan bazı rivayetlerdir.[64] Hal böyleyken, söz konusu rivayetlerin Küleynî döneminde ortaya çıktığını ileri sürmek mümkün değildir.

İkincisi: Küleynî’ye “on üç imam” anlayışını benimsediğini ima edecek şekilde rivayet isnat etmek isabetli değildir ve apaçık bir iftiradır. Zira bu rivayetlerin yer aldığı bâbın başlığı “Bâbu mâ câe fî’l-İsnâaşer ve’n-Nassı Aleyhim” (On İki İmam ve Onlar Hakkındaki Nasslar Bâbı) şeklinde belirlenmiştir. Bu başlık, müellifin İmamların sayısını on iki olarak kabul ettiğini açıkça göstermektedir. Dolayısıyla Küleynî’nin başlığında açıkça On İki İmam akidesini savunduğu bir bâb içerisinde bunun aksini ispat etmeye çalıştığını ileri sürmek tutarlı görünmemektedir. Nitekim bu bâbda yer alan rivayetlerde İmamların sayısı açıkça on iki olarak belirtilmektedir. Buna mukabil, on üç imama delalet ettiği ileri sürülen rivayetlerin hiçbirinde “on üç” sayısı açık bir şekilde zikredilmemektedir. Ayrıca bu rivayetlerin tamamının farklı varyantları bulunmaktadır. Dolayısıyla ancak söz konusu varyantların belirli bir şekilde yorumlanması ve İmâmiyye ulemasının yaptığı açıklamaların kabul edilmemesi halinde, bu rivayetlerde on üç imamdan söz edildiği ihtimalinden söz edilebilir. İlerleyen bölümlerde bu konu ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

Üçüncüsü: Masum İmamların (a.s.) rivayetleri de Kur’ân ayetleri gibi çeşitli kategorilere ayrılmaktadır. Nitekim Müminlerin Emiri Ali (a.s.), hadisler arasındaki farklılıklar hakkında şöyle buyurmuştur:

İnsanların elinde hak da vardır, batıl da; doğruluk da vardır, yalan da; nâsih de vardır, mensûh da; umum da vardır, husus da; muhkem de vardır, müteşâbih de; kesin olarak korunmuş olan da vardır, zanna dayanan da.[65]

Buna göre hadisler de ayetler gibi farklı türlere ayrılmaktadır. Bu nedenle rivayetler bir araya getirilmeli ve doğru anlamları bütün rivayetler birlikte değerlendirilerek ortaya çıkarılmalıdır. Şayet bir rivayetin muhtevası başka bir rivayette açıklanmış veya daha ayrıntılı biçimde beyan edilmişse, mücmel ve muhtasar rivayetlerin anlaşılmasında mufassal rivayetlere müracaat edilmelidir. Rivayetleri birbirlerinden soyutlayarak tek başlarına değerlendirmek ve buna göre hüküm vermek sağlıklı bir yöntem değildir. Bahse konu hadislerde de aynı konuyu daha ayrıntılı şekilde açıklayan başka rivayetler mevcuttur. Dolayısıyla konunun açıklığa kavuşması için bu rivayetlerin birlikte incelenmesi gerekmektedir.

Buna ilaveten hadislerle Kur’ân ayetleri arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Kur’ân ayetlerinin tamamı muteber kabul edilirken, hadisler arasında sahih, hasen, zayıf ve merdûd rivayetler bulunmaktadır. Bu sebeple bütün hadisler aynı derecede değerlendirilemez. Yazarın yöntemindeki temel problem de burada ortaya çıkmaktadır ve problem onu sık sık safsataya başvurmaya sevk etmektedir. Kendisi bir taraftan, sıhhat ve zaaf durumunu dikkate almaksızın çeşitli rivayetleri delil olarak kullanmakta; diğer taraftan kendi görüşüne aykırı olan bazı rivayetleri yalnızca senetlerini gerekçe göstererek reddetmektedir. Oysa ilmî bir araştırmanın tutarlı bir metodolojiye dayanması ve bu metodolojinin en başta açıkça ortaya konulması gerekir.

Bu açıklamalar ışığında, el-Kâfî’de yer alan “On İki İmam ve Onlar Hakkındaki Nasslar Bâbı”ndaki rivayetleri istatistiksel verilerden de yararlanarak incelemek yerinde olacaktır.

“On İki İmam ve Onlar Hakkındaki Nasslar Bâbı”nda toplam yirmi rivayet bulunmaktadır. Bunların onunda on iki sayısı açıkça belirtilmiştir (hadis no: 1-6, 10, 16, 19-20). Bu rivayetlerden üçünde (hadis no: 1-3) On İki İmam’ın isimleri tek tek sayılmıştır. Dört rivayet (hadis no: 11-13, 15) ise açıkça isim zikredilmemekle birlikte On İki İmam’a delalet etmektedir. Buna karşılık ilk bakışta on üç sayısını düşündürebilecek altı rivayet bulunmaktadır (hadis no: 7-9, 14, 17-18). Ancak bu altı rivayetten biri mükerrer olduğundan gerçekte beş farklı rivayet söz konusudur. Bunlardan ikisi de muhteva bakımından on iki sayısını bildiren rivayetlerle aynı mazmuna sahiptir. Sonuç olarak, farklı bir muhteva taşıdığı ve on üç sayısını çağrıştırdığı ileri sürülebilecek rivayet sayısı dörde düşmektedir (hadis no: 7, 14, 17 ve 18). Bu rivayetlerin tamamı aşağıda tek tek incelenecektir.

1. Câbir b. Abdullah el-Ensârî Rivayeti

Muhammed b. Yahya, Muhammed b. Hüseyin’den; o, İbn Mahbûb’dan; o, Ebû’l-Cârûd’dan; o, Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır]; o, Câbir b. Abdullah el-Ensârî’den rivayet etti.

Câbir şöyle dedi: Fâtıma’nın (a.s.) yanına gittim. Önünde bir levha vardı; üzerinde evlatlarından olan vasilerin isimleri yazılıydı. Ben on iki saydım. Sonuncuları Kâim’di. Üçünün adı Muhammed, üçünün adı Ali idi.[66]

Bu rivayette geçen “evlatlarından” ifadesinden hareketle, On İki İmam’ın Hz. Fâtıma’nın evlatlarından oluştuğu, buna eşi İmam Ali de eklendiğinde sayısının on üçe ulaştığı ileri sürülebilir.

Ancak görüldüğü üzere rivayette açıkça “on üç” sayısından söz edilmemektedir. Rivayetin on üç sayısına işaret ettiği yönündeki çıkarımın dayanağı yalnızca “evlatlarından” ifadesidir. Böyle bir çıkarım ise ancak başka hiçbir ihtimal bulunmadığı takdirde geçerli olabilir. Oysa burada birden fazla ihtimal söz konusudur:

Birincisi: Burada tağlîb söz konusu olabilir.[67] Buna göre on iki vasiden on biri Hz. Fâtıma’nın evladı olduğundan, örfte bütün grubun onun evlatları olarak nitelendirilmesi mümkündür.

İkincisi: “levhanın üzerinde evlatlarından olan vasilerin isimleri yazılıydı” ifadesi sınırlama (hasr) bildirmemektedir. Dolayısıyla levhada yalnızca Hz. Fâtıma’nın evlatlarının isimlerinin yer aldığı kesin olarak söylenemez. Ayrıca “on iki saydım” ifadesinde, sayma işleminin yalnızca “evlatlarından olan vasilere” yönelik olduğunu gösteren herhangi bir karine de bulunmamaktadır. Nitekim rivayette “onları saydım” anlamına gelecek bir zamir (fe-adedtuhâ) veya “vasileri saydım” anlamını açıkça ifade edecek harf-i tarif (fe-adedtu el-evsiyâ) yer almamaktadır. Bu nedenle Câbir’in yalnızca Hz. Fâtıma’nın evlatlarını değil, levhada yazılı bütün isimleri saymış olması da mümkündür. Zira hadiste, levhada yer alan bütün isimlerin mutlaka Hz. Fâtıma’nın evlatlarına ait olduğunu gösteren herhangi bir delil bulunmamaktadır. Nitekim Câbir, “Önünde bir levha vardı; üzerinde evlatlarından olan vasilerin isimleri yazılıydı. Ben on iki saydım” demiştir. “O isimleri saydım ve on iki çıktı” dememiştir. Buradaki vurgu sayma işleminden ziyade, Hz. Fâtıma’nın evlatlarından olan vasilerin zikredilmiş olmasıdır.

Öte yandan Câbir bu rivayeti İmam Muhammed Bâkır’a (a.s.) nakletmektedir. Bu nedenle dikkatini özellikle Hz. Fâtıma’nın soyundan gelen imamlara yöneltmiş olması tabiidir. Zira İmam Ali’nin imameti Şiî çevrelerde tartışma konusu değildi.

Üçüncüsü: “Evladından” ibaresinin istinsah sırasında meydana gelen bir yazım hatasından (tashîf) veya sonraki nüshalara yapılan bir ilaveden kaynaklanmış olması da mümkündür. Nitekim Şeyh Sadûk, muteber eseri Kemâlü’d-din’de aynı rivayeti bu ibare olmaksızın nakletmiştir:

Ahmed b. Muhammed b. Yahya el-Attâr şöyle dedi: Bana babam; ona Muhammed b. Hüseyin b. Ebû’l-Hattâb; ona Hasan b. Mahbûb; ona Ebû’l-Cârûd; ona Ebû Cafer [İmam Muhammed Bâkır]; ona Câbir b. Ebû Abdullah el-Ensârî rivayetti.

Câbir şöyle dedi: Fâtıma’nın (a.s.) yanına gittim. Önünde (yazılı) bir levha, üzerinde de vasilerin isimleri vardı. On iki saydım. Sonuncuları Kâim’di. Üçünün adı Muhammed, dördünün adı Ali idi.[68]

Bu ihtimaller mevcutken, özellikle de rivayetin farklı lafızlarla nakledilmiş varyantları bulunuyorken, yalnızca bir nüsha farklılığına dayanarak “on üç imam” gibi bir akidenin varlığını ispat etmek mümkün değildir. Daha da önemlisi, bu ihtimaller yalnızca elimizde bu rivayet bulunduğu takdirde anlamlı olabilir. Oysa hadis usulü açısından aynı konuyu açıklayan mütâbi ve müşabih rivayetlerin de birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu nedenle mesele tek bir rivayetteki muhtemel bir anlam üzerine bina edilemez.

Yazar bu konuda bir sonuca varmadan önce biraz dikkatli davranmış ve Küleynî’nin senedi zayıf olan bu rivayetin hemen ardından aynı hadisin sahih senetli mufassal rivayetini nakletmiş olduğunu fark etseydi, bu açıklamaların yukarıda zikredilen ihtimalleri büyük ölçüde açıklığa kavuşturduğunu ve yanlış anlamaların önünü aldığını görebilirdi. Hadisin Küleynî’nin naklettiği mufassal rivayeti şöyledir:

Muhammed b. Yahya ve Muhammed b. Abdullah, Abdullah b. Cafer’den; o, Hasan b. Zarîf ve Ali b. Muhammed’den; onlar, Sâlih b. Ebî Hammâd’dan; o, Bekir b. Sâlih’den; o, Abdurrahman b. Sâlim’den; o, Ebû Basîr’den, o da Ebû Abdullah’tan [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) rivayet etti.

Ebû Abdullah şöyle buyurdu: Babam [İmam Muhammed Bâkır], Câbir b. Abdullah el-Ensârî’ye şöyle dedi: “Senden bir isteğim var. Seninle baş başa konuşmak istiyorum. Ne zaman müsait olursun?” Câbir, “Ne zaman isterseniz,” diye cevap verdi.

Nihayet bir gün baş başa kaldılar. Babam şöyle dedi: “Ey Câbir! Resûlullah’ın (s.a.a.) kızı, annem Fâtıma’nın (s.a.) elinde gördüğün levhayı ve annemin o levhada yazılı olanlar hakkında sana anlattıklarını bana haber ver.”

Câbir şöyle dedi: “Allah’ı şahit tutarım ki Resûlullah’ın sağlığında annen Fâtıma’nın huzuruna varmıştım. Kendisini Hüseyin’in doğumu münasebetiyle tebrik ettim. Elinde, zümrütten olduğunu sandığım yeşil renkli bir levha gördüm. Üzerinde güneş ışığını andıran beyaz bir yazı vardı. Kendisine, ‘Anam babam sana feda olsun ey Resûlullah’ın kızı! Bu levha nedir?’ diye sordum. Şöyle buyurdu: ‘Bu, Allah’ın Resûlullah’a hediye ettiği bir levhadır. İçinde babamın ismi, kocamın ismi, iki oğlumun ismi ve evladımdan olan vasilerin isimleri yazılıdır. Babam, beni bununla müjdelemek için bu levhayı bana verdi.’”

Câbir sözlerine devam ederek şöyle dedi: “Annen Fâtıma levhayı bana verdi. Ben de onu okudum ve bir nüshasını yazıya geçirdim.”

[İmam Cafer Sâdık sözlerine şöyle devam etti:] “Bunun üzerine babam ona şöyle dedi: “Ey Câbir! O nüshayı bana göstermen mümkün mü?” Câbir, “Evet,” dedi. Babam onunla birlikte Câbir’in evine gitti. Câbir, ince deriden yapılmış bir sahife çıkardı. Babam ona, “Ey Câbir! Sen kendi nüshana bak, ben de sana okuyayım” dedi. Câbir kendi nüshasına baktı, babam okudu ve iki metin arasında tek bir harf dahi farklı çıkmadı. Bunun üzerine Câbir şöyle dedi: “Allah’ı şahit tutarım ki ben levhada aynen şöyle yazılı olduğunu gördüm:

Bismillahirrahmanirrahim

Bu, Azîz ve Hakîm olan Allah tarafından, nebisi, nuru, resulü, hicabı ve delili olan Muhammed’e gönderilmiş bir fermandır. Onu, Âlemlerin Rabbi katından Rûhu’l-Emîn indirmiştir.

Ey Muhammed! İsimlerimi yücelt, nimetlerime şükret ve ihsanlarımı inkâr etme. Şüphesiz Ben Allah’ım; Benden başka ilah yoktur. Zorbaları kahreden, mazlumlara yardım eden ve din gününün hâkimi Benim. Şüphesiz Ben Allah’ım; Benden başka ilah yoktur. Kim Benim lütfumdan başkasına ümit bağlar veya Benim adaletimden başkasından korkarsa, onu âlemlerden hiç kimseye tattırmadığım bir azapla cezalandırırım. O halde yalnız Bana ibadet et ve yalnız Bana tevekkül et!

Ben hiçbir peygamber göndermedim ki onun günleri tamamlanıp süresi sona erdiğinde kendisine bir vasi tayin etmiş olmayayım. Seni bütün peygamberlere üstün kıldım; vasini de bütün vasilere üstün kıldım. Seni iki torunun Hasan ve Hüseyin ile şereflendirdim. Hasan’ı, babasının süresi sona erdikten sonra ilmimin madeni kıldım. Hüseyin’i ise vahyimin hazinedarı yaptım; onu şehadetle yücelttim ve akıbetini saadetle mühürledim. O, şehit edilenlerin en faziletlisi ve şehitlerin derece bakımından en yücesi olanıdır. Tam kelimemi onunla beraber kıldım ve kesin hüccetimi onun yanında bıraktım. Onun ıtreti vasıtasıyla sevap verir ve cezalandırırım.

Onun ıtretinin ilki, âbitlerin efendisi ve geçmiş velilerimin ziyneti olan Ali’dir. Ardından, övülmüş dedesine benzeyen, ilmimi yarıp açan ve hikmetimin madeni olan oğlu Muhammed el-Bâkır gelir. Cafer hakkında şüpheye düşenler helak olacaktır. Ona karşı çıkan Bana karşı çıkmış gibidir. Tarafımdan verilmiş kesin bir söz olarak, Cafer’in makamını çok yüceltecek ve onun Şiîleri, yardımcıları ve dostları hususunda sevindireceğim.

Cafer’den sonra Musa’nın döneminde kapkaranlık ve kör bir fitne ortaya çıkacaktır. Çünkü farz kıldığım bağ kopmayacak, hüccetim gizli kalmayacaktır. Velilerim en dolu kadehlerden [Kevser’den] içirilirler. Onlardan birini inkâr eden nimetimi inkâr etmiş olur; Kitabımdan tek bir ayeti değiştiren ise Bana iftira etmiş olur.

Habibim, seçkin kulum ve vasim Musa’nın süresi sona erdiğinde, velim ve yardımcım olan Ali hakkında yalan uyduran inkârcılara yazıklar olsun! O Ali ki nübüvvet yüklerini onun omuzlarına yükleyecek ve onları taşımasıyla onu imtihan edeceğim. Onu kibirli bir azgın öldürecek ve Salih Kul’un inşa ettiği şehirde mahlûkatımın en kötüsünün yanına defnedilecektir.

Tarafımdan verilmiş kesin bir söz olarak, onu oğlu, kendisinden sonraki halifesi ve ilminin varisi olan Muhammed ile sevindireceğim. O, ilmimin madeni, sırrımın mahalli ve mahlûkatım üzerindeki hüccetimdir. Bir kul ona inanırsa, cenneti onun konağı kılarım ve ailesinden cehennemi hak etmiş yetmiş kişi hakkında ona şefaat izni veririm.

Saadetle mühürlenecek olan ise onun oğlu Ali’dir. O, Benim velim, yardımcım, mahlûkatım üzerindeki şahidim ve vahyim üzerindeki eminimdir. Ondan, yoluma davet eden ve ilmimin hazinedarı olan Hasan’ı çıkaracağım.

Bu silsileyi ise onun oğlu M-H-M-D ile tamamlayacağım.  O, âlemlere rahmettir. Onda Musa’nın kemâli, İsa’nın ihtişamı ve Eyyub’ün sabrı vardır. Onun zamanında velilerim zelil duruma düşürülecek; başları Türk ve Deylem kavimlerinin başlarının taşındığı gibi bir yerden bir yere taşınacaktır. Öldürülecek, yakılacak, korku ve endişe içinde yaşayacaklardır. Yeryüzü onların kanlarıyla boyanacak, kadınları arasında feryat ve figan yayılacaktır.

İşte onlar Benim hak velilerimdir. Onların sayesinde her türlü kör ve karanlık fitneyi uzaklaştırırım; depremleri, ağır yükleri ve zincirleri onların hürmetine kaldırırım. Rablerinden salât ve rahmet onların üzerinedir. Hidayete erenler de işte onlardır.

Abdurrahman b. Sâlim şöyle dedi: Ebû Basîr şöyle dedi: Ömrün boyunca bu hadisten başka hiçbir şey duymamış olsan bile bu sana yeterdi. Bu nedenle onu ehil olmayanlardan koru.[69]

Görüldüğü üzere bu hadiste vasilerin isimleri tek tek sayılmıştır. Eğer On İki İmam dışında on üçüncü bir imam mevcut olsaydı, onun isminin de bu silsile içerisinde zikredilmesi gerekirdi. Bu nedenle yazarın yaptığı türden çıkarımların, iyi niyetli olduğunu varsaydığımızda, metnin açık muhtevasıyla bağdaşmadığı açıktır. Art niyetli olduğu varsayıldığında ise çıkarımının, hadisin açık anlamını muğlaklaştırmaya yönelik bir çaba olduğu söylenebilir. Her hâlükârda bu yorum, arka plandaki anlamı ve bağlamı yeterince dikkate almayan yahut konuyla ilgili rivayetleri bir bütün halinde değerlendirmeyen lafzî (literal) bir okumanın sonucudur.

2. Ebû Said el-Hudrî Hadisi

Muhammed b. Yahya, Muhammed b. Hüseyin’den; o, Mes‘ade b. Ziyâd’dan; o, Ebû Abdullah’tan ve Muhammed b. Hüseyin’den; o, İbrahim’den; o, Ebû Yahya el-Medâinî’den; o, Ebû Hârûn el-Abdî’den; o da Ebû Said el-Hudrî’den rivayet etti. Ebû Said el-Hudrî şöyle dedi:

Ebû Bekir vefat edip Ömer halife seçildiğinde ben de oradaydım. Yesrib Yahudilerinin ileri gelenlerinden bir Yahudi geldi. Medine Yahudileri, onu kendi döneminin en bilgili kişisi olarak görüyorlardı. Ömer’in huzuruna çıkarıldı ve ona şöyle dedi: “Ey Ömer! Sana Müslüman olma niyetiyle geldim. Eğer sana soracağım şeylere cevap verebilirsen, senin Muhammed’in (s.a.a.) ashabı arasında Kitap’ı, sünneti ve öğrenmek istediğim bütün meseleleri en iyi bilen kişi olduğunu anlayacağım.”

Ebû Said şöyle der: Bunun üzerine Ömer, “Ben o seviyede değilim. Fakat seni ümmetimiz içinde Kitap’ı, sünneti ve öğrenmek istediğim bütün meseleleri en iyi bilen kimseye yönlendireceğim. İşte o şudur” diyerek Ali’yi işaret etti. Bunun üzerine Yahudi, “Ey Ömer! Eğer durum dediğin gibiyse, insanların sana biat etmiş olmasının anlamı nedir? Zira sizin en bilgili olanınız odur!” dedi. Ömer onu azarlayıp susturdu.

Ardından Yahudi kalkıp Ali’nin yanına gitti ve ona, “Sen gerçekten Ömer’in anlattığı gibi misin?” diye sordu. Ali, “Ömer ne söyledi?” diye sordu. Yahudi durumu ona anlattı ve şöyle devam etti: “Eğer onun dediği gibiysen sana birtakım şeyler soracağım. Sizden birinin bunları bilip bilmediğini öğrenmek istiyorum. Şayet bilirsen, en hayırlı ve en bilgili ümmet olduğunuz iddiasında doğru olduğunuzu anlayacağım ve bununla beraber dininiz olan İslâm’a gireceğim.” Müminlerin Emiri Ali, “Evet, ben Ömer’in sana bahsettiği gibiyim. Aklına geleni sor, Allah’ın izniyle sana cevap vereyim,” buyurdu.

Yahudi, “Bana üç, üç ve bir şeyden haber ver” dedi. Ali, “Ey Yahudi! Neden doğrudan bana yedi şeyden haber ver demedin?” diye sordu. Yahudi şöyle cevap verdi: “Çünkü ilk üçünü haber verirsen geri kalanını soracağım, bilemezsen vazgeçeceğim. Eğer bu yedi şey hakkında bilgi verirsen, sen yeryüzü ehlinin en bilgini, en üstünü ve insanlara [yöneticilik yapmaya] en layık olanısın.” Ali, “İstediğini sor ey Yahudi!” dedi.

Yahudi sordu: “Yeryüzüne konulan ilk taştan, yeryüzüne dikilen ilk ağaçtan ve yeryüzünde kaynayan ilk pınardan bana haber ver!” Müminlerin Emiri Ali bunların cevabını ona haber verdi. Sonra Yahudi şöyle dedi: “Bu ümmetin kaç hidayet imamı olduğunu, Peygamberiniz Muhammed’in (s.a.a.) cennetteki makamının nerede olduğunu ve cennette onunla birlikte kimlerin bulunacağını bana haber ver!”

Müminlerin Emiri ona şöyle cevap verdi: “Şüphesiz bu ümmetin, peygamberinin zürriyetinden gelen ve benden olan on iki hidayet imamı vardır. Peygamberimizin cennetteki makamına gelince; o, cennetlerin en üstünü ve en şereflisi olan Adn cennetindedir. Cennetteki makamında onunla beraber olacak kimseler ise, onun zürriyetinden gelen bu on iki kişi, onların anneleri, nineleri, büyük anneleri ve zürriyetleridir. Bu makamda onlara hiç kimse ortak olamaz.”[70]

Bu rivayette de, bir önceki rivayette olduğu gibi, on üç sayısı açıkça zikredilmemiştir. Yalnızca “peygamberinin zürriyetinden gelen ve benden olan” ibaresinden hareketle bu yönde bir çıkarımda bulunmak mümkün görünmektedir.

Ancak bu rivayeti önceki rivayetten ayıran en önemli husus, İmamların sayısının doğrudan on iki ile sınırlandırılmış (hasr) olmasıdır. Zira Yahudi, ümmetin kaç hidayet imamı olduğunu sormuş, İmam Ali de “Şüphesiz bu ümmetin on iki hidayet imamı vardır,” şeklinde cevap vermiştir. Dolayısıyla rivayetin açık anlamına göre bu ümmetin hidayet imamlarının sayısı on ikidir.

Bu durumda, bir kimse “peygamberinin zürriyetinden gelen ve benden olan” ibaresinden hareketle, söz konusu on iki kişinin tamamının Hz. Peygamber’in ve Hz. Ali’nin evlatları olduğu sonucunu çıkaracak olursa, İmam’ın “on iki hidayet imamı vardır” şeklindeki cevabının doğru kabul edilebilmesi için ya İmam Ali’nin bu on iki imamın dışında kaldığını ileri sürmesi gerekir ya da İmam’ın cevabının (hâşâ) doğru olmadığını ve aslında “on üç hidayet imamı vardır” demesi gerektiğini iddia etmesi gerekir. Her iki ihtimalin de kabul edilemez olduğu açıktır.

Buna ilaveten, Yahudi’nin Hz. Peygamber’e cennette kimlerin eşlik edeceğine dair sorusuna cevap verirken İmam Ali (a.s.) şöyle buyurmuştur: “Cennetteki makamında onunla beraber olacak kimseler ise, zürriyetinden gelen bu on iki kişi, onların anneleri, nineleri, büyük anneleri ve zürriyetleridir. Bu makamda onlara hiç kimse ortak olamaz.”

Bu ifade lafzî (literal) bir okumayla ele alınacak olursa, İmam Ali’nin kendisinin de cennette onlarla birlikte bulunmaması gerekir. Zira metinde yalnızca zikredilen kişiler sayılmış, ardından da bu makamda hiç kimsenin onlara ortak olamayacağı belirtilmiştir. Böyle bir yorumun İmam Ali’yi de kapsam dışında bırakacağı açıktır ki bunun kabul edilemez olduğu izahtan varestedir.

Dolayısıyla rivayeti doğru biçimde anlamlandırabilmek için lafzın ötesine geçerek bağlamı ve kullanım üslubunu dikkate almak gerekmektedir. Tıpkı önceki rivayette olduğu gibi, burada da ilgili ibarenin tağlîb kuralı çerçevesinde çoğunluğa hamledilmesi daha isabetli görünmektedir. Nitekim On İki İmam’dan on biri Hz. Peygamber ve İmam Ali’nin müşterek zürriyetinden geldiği için, Arap dilinde ve örfünde İmamların tamamının onların zürriyetine nispet edilmesi doğru ve yaygın bir kullanım olarak kabul edilir.

Bir diğer husus ise, on üç imam iddiasına delil olarak gösterilen bu ibarenin, Küleynî’nin aynı bâbda naklettiği ve aynı olayı konu edinen bir diğer rivayette yer almamasıdır. Bu durum, söz konusu ibarenin İmam’ın sözlerinde bulunup bulunmadığının sübût bakımından kesin olmadığını göstermektedir. Dolayısıyla on üç imam iddiası daha da zayıflamakta ve nihayetinde bir nüsha farklılığından hareketle yapılan bir yorum seviyesine inmektedir. Sözü edilen rivayet şöyledir:

Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed b. Hâlid’den; o, babasından; o, Abdullah b. el-Kâsım’dan; o, Hannân b. es-Serrâc’dan; o, Davud b. Süleyman el-Kisâî’den; o da Ebû’t-Tufeyl’den rivayet etti. Ebû’t-Tufeyl şöyle dedi:

Ebû Bekir’in öldüğü gün cenazesinde bulundum. Ömer’e biat edildiği sırada da oradaydım. Ali ise bir köşede oturuyordu. Derken Harun’un soyundan gelen, güzel yüzlü, heybetli ve üzerinde güzel elbiseler bulunan genç bir Yahudi çıkageldi. Ömer’in yanında durdu ve şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emiri! Sen bu ümmet içinde Allah’ın Kitabı’nı ve Peygamberinin emrini en iyi bileni misin?”

Ebû’t-Tufeyl şöyle devam etti: Bunun üzerine Ömer başını öne eğdi. Yahudi, “Sana soruyorum!” diyerek sözünü yineledi. Ömer ona, “Bunu neden soruyorsun?” dedi. Yahudi, “Ben, kendi için bir kurtuluş yolu arayan ve hâlihazırda mütedeyyin olduğu din hususunda şüpheye düşmüş biri olarak sana geldim,” dedi. Ömer, “Şu gence git” dedi. Yahudi, “Bu genç kimdir?” diye sordu. Ömer, “Bu, Ali b. Ebî Tâlib’dir; Resûlullah’ın amcasının oğlu, Hasan ile Hüseyin’in babası ve Resûlullah’ın kızı Fâtıma’nın eşidir,” dedi.

Bunun üzerine Yahudi Ali’ye dönerek, “Sen gerçekten söylendiği gibi misin?” diye sordu. Ali, “Evet,” dedi. Yahudi genç, “Sana üç, üç ve bir şey soracağım,” dedi. Müminlerin Emiri belli belirsiz bir tebessümle, “Ey Harun soyundan gelen! Seni yedi demekten alıkoyan nedir?” dedi. Yahudi, “Sana önce üç soru soracağım. Eğer cevap verebilirsen geri kalanları da soracağım; cevap veremezsen aranızda bilgin bulunmadığını anlayacağım,” dedi. Bunun üzerine Ali şöyle dedi: “Senden ibadet ettiğin ilah adına söz istiyorum: Eğer sana sormak istediğin her şeyin cevabını verirsem dinini bırakıp benim dinime girecek misin?” Yahudi, “Zaten bunun için geldim,” dedi. Ali, “Öyleyse sor!” dedi.

Genç Yahudi, “Bana yeryüzüne damlayan ilk kan damlasının hangisi olduğunu, yeryüzünde kaynayan ilk pınarın hangisi olduğunu ve yeryüzünde hareket eden ilk şeyin ne olduğunu haber ver,” dedi. Müminlerin Emiri bu sorulara cevap verdi. Ardından Yahudi, “Şimdi bana diğer üç şeyi haber ver. Muhammed’in (s.a.a.) kaç tane adil imamı vardır, kendisi hangi cennette bulunacaktır ve cennette kendisiyle birlikte kim bulunacaktır?” diye sordu. Bunun üzerine Müminlerin Emiri Ali şöyle buyurdu: “Ey Harun soyundan gelen! Şüphesiz Muhammed’in on iki adil imamı vardır. Kendilerini yüzüstü bırakanların terk edişi onlara zarar vermez; kendilerine muhalefet edenlerin muhalefeti de onları yalnızlığa sürükleyip kaygılandırmaz. Onlar din hususunda yeryüzüne çakılmış dağlardan daha sağlam ve daha sebatkârdırlar. Muhammed’in (s.a.a.) cennetteki makamında onunla birlikte bulunacak olanlar da bu on iki adalet sahibi imamdır.”

Bunun üzerine Yahudi şöyle dedi: “Kendisinden başka ilah olmayan Allah’a yemin ederim ki doğru söyledin. Ben bunu babam Harun’un kitaplarında buluyorum. O kitapları kendi eliyle yazmış ve ona amcam Musa imla ettirmiştir.” Daha sonra, “Şimdi bana geriye kalan tek şeyi haber ver: Muhammed’in (s.a.a.) vasisi kendisinden sonra ne kadar yaşayacaktır? Eceliyle mi ölecek, yoksa öldürülecek midir?” diye sordu. Ali şöyle dedi: “Ey Harun soyundan gelen! O, kendisinden sonra tam otuz yıl yaşayacaktır; ne bir gün fazla ne de bir gün eksik. Sonra tam şurasından bir darbe alacaktır,” diyerek başının üst kısmını işaret etti. “Bunun üzerine de şurası (sakalı) şunun (kanının) rengine boyanacaktır.”

Ebû’t-Tufeyl şöyle dedi: Bunun üzerine Harun soyundan gelen genç yüksek sesle haykırdı ve kuşağını (küstîc; elbiselerin üzerine bağlanan kalın bir bağ) kopardı. Ardından şöyle dedi: “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur; O tektir, hiçbir ortağı yoktur. Yine şehadet ederim ki Muhammed O’nun kulu ve elçisidir ve sen de onun vasisisin. Sana üstün gelinmemeli, aksine sen üstün gelmelisin; seni küçültmemeli, aksine yüceltmelidirler!”

Ebû’t-Tufeyl şöyle dedi: Sonra Ali onu evine götürdü ve dinin esaslarını ona öğretti.[71]

Sonuç olarak, İmamların Hz. Peygamber’in ve İmam Ali’nin evladı olduğundan bahseden bu tür rivayetlerde, İmamlardan birinin topluluğun dışında ayrıca zikredilmesinin nedeni, meselenin muhataplar tarafından zaten biliniyor olmasıdır. Bir başka ifadeyle, Şiîler İmam Ali’nin imam olduğunu ve Hz. Peygamber’in öz evladı olmadığını zaten bilmekteydiler. Bu nedenle hadislerde bu hususun ayrıca açıklanması, malumu ilam etmekten öteye geçmezdi. Bu da beliğ ve hikmetli bir hitap tarzına sahip olan konuşmacıya yakışmayan, abes bir tutumdur.

Bir araştırmacının, iddiasını ispatlamak amacıyla bazı rivayetlerde geçen bu türden ibareleri delil olarak kullanması, onun hadis ilmine vakıf olduğunu göstermez. Aksine bu durum, böyle bir araştırmacının “Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve onun olmadık yorumlarını yapmak amacıyla müteşâbihlerinin peşine düşerler”[72] ayetinin işaret ettiği kimselerin yöntemini benimsediğini göstermektedir.

3. Zürâre Hadisi

a) Muhammed b. Yahya, Abdullah b. Muhammed el-Haşşâb’dan; o, İbn Semâa’dan; o, Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, İbn Üzeyne’den; o da Zürâre’den rivayet etti.

Zürâre şöyle dedi: Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Âl-i Muhammed’den olan on iki imamın tamamı muhaddestir. Onların tamamı Resûlullah’ın evladındandır ve Ali’nin evladındandır. Resûlullah ve Ali ise iki babadır.”[73]

b) Ebû Ali el-Eş‘arî, Hasan b. Ubeydullah’tan; o, Hasan b. Musa el-Haşşâb’dan; o, Ali b. Semâa’dan; o, Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, İbn Üzeyne’den; o da Zürâre’den rivayet etti.

Zürâre şöyle dedi: Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle dediğini işittim: “Âl-i Muhammed’den olan on iki imamın tamamı muhaddestir. Onların tamamı Resûlullah’ın evladındandır ve Ali b. Ebî Tâlib’in evladındandır. Resûlullah ve Ali ise iki babadır.”[74]

Küleynî’nin aynı bâbda naklettiği bu iki rivayet, senetlerinin son kısmının aynı olması sebebiyle aslında tek bir rivayetin farklı lafızlarla nakledilmiş varyantları olarak değerlendirilebilir. Bu rivayette de “Resûlullah’ın evladındandır ve Ali b. Ebî Tâlib’in evladındandır” ibaresi geçtiği için, bunun on üç imama delalet ettiği iddia edilecek olursa, buna şu şekilde cevap verilebilir:

1) Tağlîb kuralı gereğince çoğunluğa hamletme: Önceki tartışmalarda da temas edildiği üzere, bu tür ifadelerde çoğunluğun kastedildiği ve lafzın tağlîb kuralı çerçevesinde kullanıldığı açıklığa kavuşmuştur.[75] Bu nedenle, söz konusu ibarede İmam Ali’nin ayrıca zikredilmemiş olması, meselenin zaten açık ve bilinen bir husus olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla burada herhangi bir iltibasın, yani karışıklığın ortaya çıkması söz konusu değildir.

2) Müstensih hatası ihtimali: Bu rivayeti doğrudan Küleynî’den nakleden râvilerin lafızlarında farklılıklar bulunmaktadır. Dolayısıyla el-Kâfî’de yer alan lafzın, Küleynî’nin yazdığı şekliyle ve İmam’dan sadır olduğu biçimiyle birebir korunduğunu kesin olarak söylemek mümkün değildir. Nitekim Şeyh Sadûk, bu rivayeti iki ayrı eserinde Küleynî’den farklı lafızlarla nakletmiştir:

Bize Muhammed b. Ali Mâcîlûye rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Yakûb el-Küleynî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebû Ali el-Eş‘arî, Hüseyin b. Ubeydullah’tan; o, Hasan b. Musa el-Haşşâb’dan; o, Ali b. Semâa’dan; o, Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, babasından; o, İbn Üzeyne’den; o da Zürâre b. A‘yen’den rivayet etti.

Zürâre b. A‘yen şöyle dedi: Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Biz, Âl-i Muhammed’den on iki imamımız. Resûlullah’tan (s.a.a.) sonra hepimiz muhaddesiz. Ali b. Ebî Tâlib de onlardandır.”[76]

Bize Muhammed b. Ali Mâcîlûye rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Yakûb el-Küleynî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebû Ali el-Eş‘arî, Hüseyin b. Ubeydullah’tan; o, Hasan b. Musa el-Haşşâb’dan; o, Ali b. Semâa’dan; o, Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, babasından; o, İbn Üzeyne’den; o da Zürâre b. A‘yen’den şöyle rivayet etti.

Zürâre b. A‘yen şöyle dedi: Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Âl-i Muhammed’den on iki imam vardır. Onların tamamı Resûlullah’tan sonra muhaddestir. Ali b. Ebî Tâlib de onlardandır.”[77]

İstinsah esnasında “ba‘d” (بعد / sonra) kelimesinin “veled” (ولد / evlat) olarak yazılması, müstensihlerin cümleyi gramer bakımından düzeltmek adına önüne bir “min” (من / -den) harfi ilave etmeleri ve zamanla metnin bu son şekliyle okunup çoğaltılması, yazma eserlerle biraz olsun ilgilenenlerin de bildiği üzere son derece doğal bir durumdur.[78]

Şeyh Müfîd de bu rivayeti şöyle nakletmiştir:

Bana Ebû’l-Kâsım, Muhammed b. Yakûb [el-Küleynî]’den; o, Ebû Ali el-Eş‘arî’den; o, Hüseyin b. Ubeydullah’tan; o, Hasan b. Musa el-Haşşâb’dan; o, Ali b. Semâa’dan; o, Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, Ömer b. Üzeyne’den; o da Zürâre’den rivayet etti.

Zürâre şöyle dedi: Ebû Cafer’in [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Âl-i Muhammed’den olan on iki imamın tamamı muhaddestir. Bunlar Ali b. Ebî Tâlib ve onun evladından gelen on bir kişidir. Resûlullah ve Ali ise iki babadır.”[79]

Bu farklı rivayetlerden, hadislerin istinsahı sürecinde müstensihlerin birtakım hatalar yapabildikleri açıkça anlaşılmaktadır. Nitekim Şia uleması da bu durumu fark etmiş, tetkik etmiş ve eserlerinde buna dikkat çekmiştir. On üç imam iddiasını ileri süren yazar gerçekten hakikati keşfetme niyetinde olsaydı, en azından Şiî âlimlerin bu konudaki değerlendirmelerine temas eder, onların eserlerine atıfta bulunur ve varsa itirazlarını ortaya koyardı.[80] Buna rağmen sanki ilk defa kendisi bazı hakikatleri keşfetmiş gibi bir izlenim vermeye çalışmazdı! Kaldı ki biz, kendi râvilerimizi masum kabul etmiyoruz. Bazı hadis mecmualarının tetkik ve tenkit edilmesini uygun görmeyen Ehl-i Sünnet’in aksine, İmâmiyye geleneğinde en muteber hadis mecmuası kabul edilen el-Kâfî de dahil olmak üzere bütün rivayet kaynakları eleştirel bir incelemeye tâbi tutulmuştur. Bu nedenle söz konusu rivayetler, iddia sahibi yazar açısından da on üç imam görüşünü ispatlayabilecek nitelikte bir delil teşkil etmemektedir.[81]

4. Ebû’l-Cârûd Hadisi

Muhammed b. Yahya, Muhammed b. Ahmed’den; o, Muhammed b. Hüseyin’den; o, Ebû Said el-Usfûrî’den; o, Amr b. Sâbit’ten; o, Ebû’l-Cârûd’dan; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet etti:

Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben, evladımdan on iki kişi ve sen ey Ali, yeryüzünün dayanağı, yani onun direkleri ve dağlarıyız. Allah, yeryüzünü üzerindeki insanlarla birlikte çöküp batmasın diye bizimle sabitlemiştir. Evladımdan olan bu on iki kişi gidince, yeryüzü ehliyle birlikte çöker ve onlara mühlet de verilmez.”[82]

Bu hadiste de Hz. Peygamber (s.a.a.), “evladımdan on iki kişi ve sen ey Ali” buyurduğu için, rivayetin on üç imama delalet ettiği öne sürülebilir. Oysa bu hadiste de onların imam olduğuna dair açık bir ifade bulunmamaktadır. Bilakis Hz. Peygamber, kendisini de bu topluluğa dahil ederek “Ben, evladımdan on iki kişi ve sen ey Ali” buyurması, burada asıl maksadın imamet olmadığını gösteren bir karinedir. Aksi takdirde, bu ifadeden hareketle on dört imamın varlığını kabul etmek gerekirdi. Dolayısıyla burada kastedilen imamet değil, onların yeryüzü ehli için birer güvence ve emniyet vesilesi olmalarıdır. Bu durumda ise maksadın On Dört Masum olduğu ve Hz. Fâtıma’nın da bu topluluğa dahil olduğu söylenebilir. Bu nedenle rivayet, On İki İmam akidesi açısından herhangi bir sorun barındırmadığı gibi, bu akideyle de çelişmez.

Küleynî bu hadisi Ebû Said el-Usfûrî’den nakletmiştir. Bu kitabın aslı günümüzde de mevcuttur ve söz konusu hadis orada şu lafızlarla rivayet edilmiştir:

Abbâd, Amr’dan; o, Ebû’l-Cârûd’dan; o da Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet etti:

Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben, evladımdan on bir kişi ve sen ey Ali, yeryüzünün dayanağı, yani onun direkleri ve dağlarıyız.” Sonra şöyle buyurdu: “Allah, yeryüzünü üzerindeki insanlarla birlikte çöküp batmasın diye [bu dayanakla] sabitlemiştir. Evladımdan on bir kişi gidince, yeryüzü ehliyle birlikte çöker ve onlara mühlet de verilmez.”[83]

Kitabın aslında “on bir” lafzı geçtiği için, on üç imam itirazı kendiliğinden ortadan kalkmaktadır. Eğer el-Kâfî nüshalarında bu ifade “on iki” şeklinde nakledilmişse, bu durum muhtemelen müstensihlerin zihninin On İki İmam sayısına alışkın olmasından ve İmam Ali’nin ayrıca zikredildiğini fark etmeyerek burada “on bir” sayısının yer alması gerektiğini gözden kaçırmalarından kaynaklanmıştır.

Bununla birlikte, “on iki” lafzının yanında İmam Ali’nin mübarek isminin ayrıca zikredilmesi, özelin genel üzerine atfı olarak da değerlendirilebilir ve bu haliyle sayıyı on üçe çıkarmaz.[84] Bu, Arapçada bilinmeyen veya istisnaî bir kullanım değildir ve sayıyı on ikinin üzerine çıkarmaz. Dolayısıyla rivayet imamet hakkında değil, yeryüzünün emniyet ve bekasının vesilesi olan kimseler hakkında olup On İki İmam akidesi açısından herhangi bir problem barındırmamaktadır.

Buna ilaveten, hadisin farklı lafızlarla nakledilmiş olması ve varyantlarının bulunması da önemlidir. Bu nedenle, önceki rivayetlerde olduğu gibi, hadisin Hz. Peygamber’den (s.a.a.) birebir bu lafızla sadır olup olmadığı kesin değildir. Bu durum ona da rivayete dayanılarak yapılan istidlali önemli ölçüde zayıflatmaktadır. Dahası, rivayetin doğrudan imametle ilgili olduğu ve ortada bir nüsha farklılığının bulunmadığı varsayılsa bile sonuç değişmez. Zira Hz. Peygamber’in bu listeden hariç tutulacağı açık olduğu halde hadiste zikredilmesi nasıl bir problem teşkil etmiyorsa —aksi takdirde on dört imam olması gerekirdi— aynı şekilde İmam Ali’nin ayrıca zikredilmesi de özelin genel üzerine atfı kabilindendir ve herhangi bir problem oluşturmamaktadır. Bu durumda listeye yeni bir kişi eklenmiş olmaz ve sayı da on ikinin üzerine çıkmaz. Ayrıca, “evladımdan on iki kişi” tabiri, çoğunluğun niteliğinin genele yayılması (tağlîb) kuralı yoluyla İmam Ali’yi de kapsamaktadır. Hatta İmam Ali’nin, Hz. Peygamber’in yanında ve onun terbiyesi altında yetişmiş olması sebebiyle, hadiste kendisine mecazen “evlat” denilmiş olması da ihtimal dahilindedir.

5. Ebû Said el-Usfûrî Hadisi:

Aynı isnâdla Ebû Said’den merfû olarak Ebû Cafer’den [İmam Muhammed Bâkır] (a.s.) şöyle rivayet edilmiştir:

Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurmuştur: “Benim evladımdan on iki nakip vardır. Onlar seçkindir (nucebâ), muhaddestir ve müfehhemdir. Onların sonuncusu, hak üzere kıyam edecek olan Kâim’dir. O, yeryüzünü zulümle doldurulduğu gibi adaletle dolduracaktır.”[85]

Bu hadiste de Hz. Peygamber’in (s.a.a.) “evladımdan on iki kişi” buyurmasından hareketle, İmam Ali’nin de bu sayıya dahil edilmesi halinde toplam sayının on üçe ulaşacağı ve dolayısıyla hadisin on üç imama delalet ettiği ileri sürülebilir. Ancak bu hadis de tıpkı bir önceki hadis gibi, Küleynî’nin naklettiği asıl kaynakta şu şekilde yer almaktadır:

Abbâd merfû olarak Ebû Cafer’den (a.s.) şöyle rivayet etti:

Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurmuştur: “Benim evladımdan on bir nakip ve necip vardır. Onlar muhaddes ve müfehhemdir. Onların sonuncusu, hak üzere kıyam edecek olan Kâim’dir. O, yeryüzünü zulümle doldurulduğu gibi adaletle dolduracaktır.”[86]

Görüldüğü üzere hadiste geçen lafız “on iki” değil, “on bir”dir. Dolayısıyla bu rivayette herhangi bir sorun bulunmamakta ve rivayet On İki İmam akidesiyle bağdaşmaktadır. Kaldı ki “on iki” lafzının geçtiği varsayılsa dahi bu durum bir sorun teşkil etmez. Zira bu kullanım, tağlîb kuralı çerçevesinde açıklanabilir. Bu noktada, tağlîb yoluyla yapılan böyle bir kullanımın başka bir örneğinin bulunup bulunmadığı sorulabilir. Bu sorunun cevabı olumludur. Nitekim aşağıdaki hadis bu hususa örnek olarak zikredilebilir:

Muhammed b. Yahya, Muhammed b. Ahmed’den; o, Muhammed b. Hüseyin’den; o, Ebû Said el-Usfûrî’den; o, Amr b. Sâbit'ten; o, Ebû Hamza’dan rivayet etti. Ebû Hamza şöyle dedi:

Ali b. Hüseyin’in (a.s.) şöyle buyurduğunu işittim: “Şüphesiz Allah, Muhammed’i, Ali’yi ve onun evlatlarından olan on bir kişiyi azametinin nurundan yarattı. Onları, mahlûkatı yaratmadan önce kendi nurunun aydınlığında gölgeler (eşbâh) olarak var etti. Onlar Allah’a ibadet ediyor, O’nu tesbih ve takdis ediyorlardı. İşte onlar, Resûlullah’ın evladından olan imamlardır.”[87]

Görüldüğü üzere, hadisin başında İmam Ali ile onun evlatları birbirinden ayrılmış ve bu ayrımın özellikle dikkate alındığı açıkça ortaya konulmuştur. Buna rağmen rivayetin sonunda “Onlar, Resûlullah’ın evladından olan imamlardır” buyrulmaktadır. Dolayısıyla tağlîb kuralı gereğince İmam Ali ile evlatlarının birlikte Resûlullah’ın evlatları kapsamında değerlendirilmesi mümkündür. Bu nedenle, nüsha farklılığı bulunan ve On İki İmam akidesine delalet etmesi mümkün olan söz konusu rivayet, on üç imam iddiasını gündeme getirenlerin görüşünü ispatlamak için delil olarak kullanılamaz.

Sonuç olarak, el-Kâfî’de, ilk bakışta bazı rivayetler bu yönde bir anlam çağrıştırıyor olsa da, on üç imama delalet eden herhangi bir rivayet bulunmamaktadır. Dolayısıyla yazarın bu iddiası da diğer iddiaları gibi dayanaktan yoksundur, asılsızdır. Zira Küleynî, on üç imama delalet edecek herhangi bir rivayeti nakletmemiştir.

Yazar, kitabında devamla şunları yazmıştır:

O dönemde ortaya çıkan ve Süleym b. Kays el-Hilâlî'ye nispet edilen kitapta şöyle bir rivayetin yer aldığını gördüm: Hz. Peygamber, Müminlerin Emiri’ne şöyle dedi: “Sen ve senin evladından on iki kişi, hak imamlarsınız.” Bu durum, kelâm ilmiyle ilgilenen Ebû Cafer Muhammed b. Osman el-Amrî’nin torunu Hibetullah b. Ahmed b. Muhammed el-Kâtib’i imamet hakkında bir kitap yazmaya sevk etmiştir. Necâşî’nin er-Ricâl’inde belirttiğine göre Hibetullah, bu kitabında imamların on üç kişi olduğunu söylemiş ve bilinen listeye Zeyd b. Ali’yi de eklemiştir.

On Yedinci Şüphe: Yazar, Süleym’in kitabının Küleynî döneminde ortaya çıktığını, bu kitapta yer alan bir hadis sebebiyle Hibetullah el-Kâtib’in imamet hakkında bir kitap kaleme aldığını ve Zeyd b. Ali’yi imamlar listesine ekleyerek on üç imam inancını benimsediğini ileri sürmektedir.

Cevap: Süleym’in kitabını ve ortaya çıkış tarihini ilerleyen bölümlerde ele alacağız. Burada ise Hibetullah el-Kâtib ve onun kitabı üzerinde duracağız. Yazar, kendi amacına hizmet etmesi için Necâşî’nin sözlerini tahrif etmiş ve alıntısında emanete riayet etmemiştir. Sözde hakikat arayışı ve özgür düşünce iddiası, kendisini böyle bir tutuma sevk etmiş olmalıdır! Okuyucunun bizzat hüküm vermesi için Necâşî’nin ifadelerini aynen aktarıyoruz:

Hibetullah b. Ahmed b. Muhammed el-Kâtib, Ebû Nasr, İbn Berniyye olarak bilinir. Annesinin, Ebû Cafer Muhammed b. Osman el-Amrî’nin kızı Ümmü Külsüm olduğunu söylerdi. Çokça hadis dinlemiş ve kelâm ile ilgilenmişti. Zeydî mezhebine mensup olan Ebû’l-Hüseyin b. eş-Şebîhe[88] el-Alevî’nin meclisine katılmış ve onun için bir kitap kaleme almıştır. Bu kitabında, Zeyd b. Ali b. Hüseyin’i de dahil ederek imamların on üç kişi olduğunu belirtmiş ve buna delil olarak Süleym b. Kays el-Hilâlî'nin kitabında yer alan şu hadisi göstermiştir: “İmamlar Müminlerin Emiri’nin evladından olan on iki kişidir.” İmamet hakkında bir kitabı, ayrıca iki Amrî’nin; Ebû Amr ile Ebû Cafer’in biyografilerine dair bir eseri vardır. Ebû’l-Abbâs b. Nuh’un Ahbâru’l-vükelâ adlı eserindeki anlatımlarında ona itimat ettiğini gördüm. Bu zat, sık sık ziyaretlere giderdi. Bizimle birlikte katıldığı son ziyareti, hicrî 400 yılında, Gadir-i Hum gününde Müminlerin Emiri’nin meşhedinde gerçekleşmişti.[89]

Görüldüğü üzere Necâşî, on üç imamın zikredildiği kitabın telif sebebini, Hibetullah’ın Zeydî mezhebine mensup bir kişinin meclislerine devam etmesine bağlamakta ve eseri onun için yazdığını belirtmektedir. Başka bir ifadeyle Hibetullah’ın bu meclislere sürekli katılması, onu böyle bir eser yazmaya ve söz konusu Zeydî şahsın imamı olan Zeyd b. Ali’yi imamlar listesine dahil etmeye sevk etmiştir. Necâşî, Hibetullah’ın bu tutumunu eleştirmek ve güvenilir (sika) ve itimat edilebilir bir şahsiyet olmadığını ortaya koymak amacıyla bu hususu özellikle dile getirmektedir. Nitekim kendisinden hiçbir rivayet de nakletmemektedir.

Allâme Bahru’l-ulûm, Muhaddis Nuri, Kelbâsî ve diğer önde gelen Şiî rical âlimleri bu noktaya dikkat çekerek şöyle demişlerdir:

Tabaka bakımından kendisinden önce gelmesine ve Ebû’l-Abbâs b. Nuh’un ona itimat etmesine rağmen, bu şahsın usûl ve muteber kitapların rivayet tariklerinde zikredildiğine rastlamadım. Bunun, söz konusu kitabı telif etme cüretinden kaynaklanan zaafından başka bir nedeni bulunmamaktadır. Nitekim İbn Nuh’un ona itimat etmesi de bu sebeple hayretle karşılanmıştır. Bütün bunlar, Necâşî’nin zayıf ve itham altındaki râvilerden kaçınma ve uzak durma hususundaki özen ve titizliği göstermektedir.[90]

Allâme Tüsterî de şöyle demiştir:

Görünen o ki bu şahıs, vera ve takvadan yoksun bir İmâmî idi. Zeyd’i imamlar listesine dahil ederek Zeydî mezhebine mensup İbn Şeybe’nin teveccühünü kazanmak ve ona yaranmak istemiştir. Yoksa kendisi Zeydî değildi. Zaten nasıl Zeydî olabilirdi ki? Zira Zeydîler, imamet için kılıçla kıyam etmeyi şart koştuklarından İmam Seccâd’ın ve ondan sonraki imamların imametini kabul etmezler.[91]

Tüsterî, son derece dikkat çekici ve önemli bir noktaya temas etmiştir. Zira hakkındaki rivayetlerden hareketle Hibetullah’ın takvasız biri olmadığı; aksine Zeydiyye mensuplarıyla müzakere ettiği ve nihayetinde onların mezhebinin hak mezhep olduğunu kabul ederek bu mezhebe geçtiği ileri sürülebilir. Tüsterî, bu ihtimali ortadan kaldırmak amacıyla Hibetullah’ın söz konusu eseri kendi inancının bir gereği olarak kaleme almadığını ve Zeydî mezhebine geçmediğini belirtmiştir. Çünkü Zeydîler on üç imam inancını benimsemedikleri gibi İmam Seccâd ve ondan sonraki imamların imametini kabul etmezler. Dolayısıyla Hibetullah, söz konusu tahrifatı yalnızca o Zeydî şahsa yaranmak amacıyla gerçekleştirmiştir. Hibetullah’ın bu eseri hakikati araştırmak veya samimi bir inançla kaleme almadığını gösteren başka karineler de bulunmaktadır:

Birincisi: Hakikati arayan bir kimse, nasıl olur da Süleym’in kitabında veya diğer kaynaklarda yer alan, İmamların isimlerini açıkça ve tek tek sıralayan onlarca On İki İmam hadisini bir kenara bırakıp yalnızca dolaylı biçimde on üç imama hamledilebilecek tek bir rivayete dayanarak böyle bir inancı benimseyebilir? Kaldı ki tarihte bu tür bir inancı benimseyen herhangi bir fırkaya rastlanmadığı gibi, böyle bir itikadın taraftarları da bilinmemektedir.

İkincisi: Zeyd’in İmamlar listesine dahil edilmesidir. Hibetullah’ın on üç imama inancını benimsediği varsayılsa bile, bu fazladan imamın bizzat Zeyd olduğu nereden anlaşılmaktadır? Rivayetlerde isimleri açıkça zikredilen diğer imamlar gibi Zeyd’in adı da herhangi bir rivayette imam olarak geçmekte midir? Zeyd’in imametine ilişkin neden hiçbir rivayet bulunmamaktadır?

Bu karineler dikkate alındığında Hibetullah’ın hakikati keşfetme ve ona inanma kaygısı taşımadığı, aksine yalnızca söz konusu Zeydî şahsın nezdinde kendisine bir mevki edinmek amacıyla böyle bir iddiada bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu yönüyle Hibetullah, burada kitabını incelediğimiz yazara da oldukça benzemektedir! Hibetullah el-Kâtib, İmamlar listesine bir isim eklemekle kendisine bir mevki edinebileceğini düşünmüş; Ahmed el-Kâtib ise bu listeden bir isim çıkardığında İngiliz efendilerinin hoşnutluğunu kazanacağını ve onların nezdinde mevki ve itibar elde edeceğini düşünerek on bir imam inancını benimsemiştir. Anlaşılan o ki her iki el-Kâtib için de kitaplarda yer alan delillerin savundukları inancı gerçekten destekleyip desteklemediğinin hiçbir önemi bulunmamaktadır!

Dolayısıyla Hibetullah’ın kitabını telif etmesinin sebebi, bir Zeydî şahsın meclisine katılmasıdır. Oysa yazar, hilekâr bir tutum sergileyerek bu sebebe, hatta Hibetullah’ın bir Zeydî’nin meclisine devam etmiş olmasına hiç değinmemiştir. Bunun yerine telif sebebini değiştirerek, kitabın kimin için kaleme alındığını da belirtmeksizin, Süleym’in kitabında yer alan bir rivayetin Hibetullah’ı imamet hakkında kitap yazmaya sevk ettiğini ileri sürmüştür. Peki, yazarı Necâşî’nin sözlerini tahrif etmeye ve kitabın telif sebebini Zeydîlerle oturup kalkmaktan Süleym’in kitabındaki bir rivayete bağlamaya sevk eden nedir? Asılsız iddiasını her türlü hile ve yalanla haklı göstermeye çalışmasından başka bir sebep olabilir mi? Kaldı ki Süleym’in kitabında böyle bir hadisin bulunduğu da şüphelidir. Nitekim Teferrüşî şöyle yazmıştır:

Süleym b. Kays el-Hilâlî’nin kitabında “İmamlar Emirü’l-Müminin’in evladından olan on iki kişidir” şeklinde bir ifade bulunmamaktadır; bilakis orada “İmamlar, İsmâil’in neslinden on üç kişidir” ifadesi yer almaktadır ki bunlar, Resûlullah ile birlikte On İki İmam’dır. Dolayısıyla bu husus, Necâşî veya başkası için şüpheli kalmış görünmektedir.[92]

Bu bakımdan Hibetullah’ın bir rivayeti tahrif ederek söz konusu Zeydî şahsın hoşuna gidecek bir biçime sokmuş olması ihtimal dahilindedir.[93]

Süleym’in kitabında bu konuyla ilgili yer alan ifadelerden bazıları şöyledir:

Senin baban, Allah’ın nebî ve resullerinin en hayırlısıdır. Kocan, vasilerin ve vezirlerin en hayırlısıdır. Ailemden bana ilk kavuşacak olan da sensin. Sonra Allah yeryüzüne üçüncü defa nazar etti ve seni ve seninle kardeşim olan kocanın evladından on bir kişiyi seçti.[94]

Ali b. Ebî Tâlib, kendisinden sonra gelen her müminin velisidir. Ardından, bu on ikinin ilkinin evladından on bir imam gelir. Bunlardan ikisi Harun’un iki oğlu Şebber ve Şübeyr’in adlarıyla isimlendirilmiştir. Dokuzu ise yaşça küçük olan Hüseyin’in evladındandır. Bunlar birbirlerinin ardı sıra gelirler. Sonuncuları, İsa b. Meryem’in arkasında namaz kılacağı kimsedir.[95]

Dolayısıyla Hibetullah’ın kitabını telif etme sebebi Süleym’in kitabında yer alan bir rivayet değildir. Üstelik Süleym’in kitabında bu lafızla bir rivayetin bulunduğu da kesin değildir.

 

Sonuç

Yazarın, ortada herhangi bir ihtilaf bulunmadığı halde ileri sürdüğü “İmâmiyye Şiası, İmamların sayısının on iki mi yoksa on üç mü olacağı hususunda neredeyse kendi içinde ihtilafa düşecekti” şeklindeki ilk iddiası, Şiîlere yöneltilmiş açık bir iftiradır. İlerleyen bölümlerde aktaracağımız tarihçi Mesudî’nin ifadeleri de iddiamızın doğruluğunu teyit edecektir. Yazar, bu görüşü savunan yalnızca bir kişinin adını zikredebilmiştir. Üstelik söz konusu şahıs da bu görüşü herhangi bir delile dayanarak değil, bambaşka saiklerle ileri sürmüştür. Kaldı ki onun on üç imam inancını benimsediği varsayılsa bile, bir veya iki kişinin görüşünden hareketle mezhebin mensuplarının tamamı arasında böyle bir ihtilaf bulunduğu söylenemez. Bir mezhebin hakkaniyetinin ispatlanabilmesi için mensuplarından hiçbirinin dalalet ehli olmaması mı gerekir? İhtilaf ölçütü bu olacaksa hangi mezhep hakkında görüş birliğinden ve icmâdan söz edilebilir? Yazar, bu tutarsız ve sığ iddialarının bir delil ve hüccet olarak kabul edilmesini hangi gerekçeyle beklemektedir?

Yazarın “Zira o dönemde imamların sayısının on üç olduğunu bildiren rivayetler ortaya çıkmıştı” şeklindeki ikinci iddiası da asılsızdır. Zira böyle bir rivayetin mevcut olmadığı ve hiçbir rivayette on üç sayısının zikredilmediği açıklığa kavuşmuştur. Elbette bazı rivayetlerin lafızları, ilk bakışta on üç imama delalet ettikleri izlenimini uyandırmaktadır. Ancak rivayetlerin kendi içlerinde ihtiva ettikleri karineler dikkate alındığında, ilk bakışta ortaya çıkan bu anlamın kabul edilemez olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim rivayetlerin zahirî anlamlarının esas alınamadığı başka birçok durumda olduğu gibi, bu rivayetlerin de karineler doğrultusunda yorumlanması gerekmektedir. Lafzın zahirî anlamında ısrar etmek ise lafza taassupla bağlanmanın, İslâmî ilimlerden ve hadis usulünden habersiz olmanın bir göstergesidir.

 

Devam edecek…

 

Çeviri: İbrahim Erkin

 

Medya Şafak



[1] Âyende-i Rûşen Enstitüsü Mehdîlik Araştırmaları Merkezi Öğretim Üyesi ve Kur’an-Hadis Bölümü Müdürü

[2] Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 68-69 (ayrıca bkz. Câmia-i Müderrisîn neşri, s. 75).

[3] Muhammed b. Yakub, Muhammed b. Yahya Attâr’dan; o, Ahmed b. Muhammed’den; o, Muhammed b. Cumhûr’dan; o, Ahmed b. Fazl’dan; o da Yunus b. Abdurrahman’dan şöyle rivayet etmiştir. Yunus şöyle dedi: İmam Ebû İbrahim [İmam Musa Kâzım] (a.s.) vefat ettiğinde, onun vekilleri arasında yanında çokça para bulunmayan tek bir kişi bile yoktu. Onların [İmam Musa Kâzım’ın imametinde] duraklamalarının (vakf) ve vefatını inkâr etmelerinin sebebi bu paralara duydukları tamah idi. Ziyâd b. Mervân Kandî’nin yanında yetmiş bin dinar, Ali b. Ebû Hamza’nın yanında ise otuz bin dinar vardı.” Bkz. Şeyh Tûsî, el-Gaybe, s. 64, hadis no: 66.

[4] Kimi araştırmacılar Usfûrî’nin Ehl-i Sünnet ulemasından olduğunu ileri sürmüştür. Bunun bir hata olduğunu Ayetullah Hoyî şu şekilde açıklamıştır: “Derim ki: Şeyh onun Sünnî olduğunu zikretmişse de Sünnîlerden bir cemaat onun Râfizî olduğunu söylemiş, bazısı da doğru sözlü olduğunu tasrih etmiştir. Takıyye uygulamış ve kendisini Sünnî gibi göstermiş olması uzak bir ihtimal değildir. Bu nedenle Şeyh zahirine bakıp Sünnî olduğunu söylemiştir; zira Şeyh’in onun batınından haberdar olması mümkün değildir. Muhaddis Nuri el-Müstedrek’inin sonunda, ‘İkinci Faide’ başlığı altında şöyle der: ‘Fakih Abbâd b. Yakub er-Revâcinî olan Ebû Said el-Usfûrî’nin kitabında on dokuz hadis vardır; hepsi kusursuzdur ve onun Şiîliğine, hatta mutaassıp Şiî olduğuna delalet eder. Bu bağlamda, naklettiği On İki İmam hadisi buna örnek verilebilir.’” Bkz. Hoyî, Mucemü ricâli’l-hadis, c. 10, s. 237.

[5] Şiî hadis terminolojisinde asl (çoğ. usûl), râvinin imamdan veya ondan doğrudan rivayette bulunan bir kişiden işittiği hadisleri kaydettiği ilk elden rivayet mecmualarını ifade eder. İmâmiyye geleneğinde özellikle İmam Muhammed Bâkır ve İmam Cafer Sâdık (a.s.) dönemlerinde kaleme alınan bu metinler, sonradan el-Usûlü’l-Erbaumie (Dört Yüz Asıl) adıyla anılmış ve büyük ölçüde el-Kütübü’l-Erbaa’ya intikal etmiştir. Daha geniş bilgi için bkz. Etan Kohlberg, “İmâmiyye Şîası’nda Hadisin Literatüre İntikali,” çev. M. Macit Karagözoğlu, Şîa’nın Hadis Anlayışı Üzerine İncelemeler, haz. M. Macit Karagözoğlu ve M. Enes Topgül, İstanbul: Klasik Yayınları, 2015, s. 133-175.

[6] el-Usfûrî, Ebû Said Abbâd, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 15.

[7] İmâmiyye Şiası'na göre masum imamlar (a.s.), melekleri görmemekle birlikte onların sesini işitebilen (muhaddes) ve kendilerine doğrudan ilahî bir kavrayış bahşedilen (müfahhem) şahsiyetlerdir. “Muhaddes” vasfı, İmamların meleklerle görsel temas kurmaksızın onlardan ilahî bilgi alabilmesini; “müfahhem” vasfı ise bu bilgiyi hatasız kavrayıp yorumlayabilmesini ifade eder. Bu iki vasıf sayesinde imamet kurumu, nübüvvetin hitamından sonra ilahî rehberliğin ve dinî bilginin kesintisiz biçimde devamlılığını sağlayan bir merci olarak konumlandırılır (ç.n.).

[8] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 15.

[9] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 16.

[10] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 16.

[11] el-Musevî, es-Seyyid Bâsım, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a li- İbn Şâzân,” Turâsunâ, 15, 1409, s. 201.

[12] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 206.

[13] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 207.

[14] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 207-208.

[15] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 208.

[16] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 208-209.

[17] el-Musevî, “Muhtasaru isbâti’r-ric‘a,” s. 209-211.

[18] el-Berkî, Ahmed b. Muhammed b. Hâlid, el-Mehâsin, c. 2, s. 332.

[19] Küleynî’nin rivayeti şu şekildedir: Ashabımızdan bir topluluk, Ahmed b. Muhammed el-Berkî’den; o, Ebû Hâşim Davud b. el-Kâsım el-Caferî’den; o da Ebû Cafer es-Sânî’den [İmam Muhammed Cevâd] (a.s.) şöyle rivayet etmiştir:

Müminlerin Emiri, yanında Hasan b. Ali bulunduğu ve Salman’ın eline tutunduğu halde gelip Mescid-i Haram’a girdi ve oturdu. Bu esnada güzel görünümlü ve düzgün kıyafetli bir adam yaklaşıp Müminlerin Emiri’ne selam verdi. O da selamına karşılık verdi. Adam oturdu ve ardından şöyle dedi: “Ey Müminlerin Emiri! Sana üç mesele hakkında soru soracağım. Eğer bunlara cevap verirsen, o topluluğun senin hakkında Allah’ın kendileri için takdir ettiği yükümlülüğü yerine getirmediklerini ve dünyalarında da ahiretlerinde de güven içinde olmadıklarını anlayacağım. Ama şayet cevap veremezsen, seninle onların aynı konumda olduğunu bileceğim.” Bunun üzerine Müminlerin Emiri, “Aklına ne gelirse sor!” buyurdu. Adam şöyle dedi: “Kişi uyuduğunda ruhunun nereye gittiğini, nasıl hatırlayıp unuttuğunu ve çocuğun amcalarına yahut dayılarına nasıl benzediğini bana bildir.” Müminlerin Emiri, Hasan’a dönerek, “Ey Ebû Muhammed! Ona cevap ver,” buyurdu. Hasan (a.s.) sorulara cevap verince adam şöyle dedi: “Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur; ben buna daima şehadet etmekteyim. Şehadet ederim ki Muhammed Allah’ın Resulüdür; ben buna daima şehadet etmekteyim.” Ardından Müminlerin Emiri’ni işaret ederek şöyle dedi: “Şehadet ederim ki sen Resûlullah’ın vasisisin ve onun hüccetini ikame edensin; ben buna daima şehadet etmekteyim.” Daha sonra Hasan’ı işaret ederek, “Şehadet ederim ki sen onun vasisisin ve hüccetini ikame edensin.” Son şöyle devam etti: “Şehadet ederim ki Hüseyin b. Ali, kardeşinin vasisidir ve ondan sonra onun hüccetini ikame edecek olandır. Şehadet ederim ki Ali b. Hüseyin, Hüseyin b. Ali’den sonra onun emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Muhammed b. Ali, Ali b. Hüseyin’den sonra onun emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Cafer b. Muhammed, Muhammed b. Ali’nin emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Musa b. Cafer, Cafer b. Muhammed’in emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Ali b. Musa, Musa b. Cafer’in emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Muhammed b. Ali, Ali b. Musa’nın emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Ali b. Muhammed, Muhammed b. Ali'nin emrini sürdürecek olandır. Şehadet ederim ki Hasan b. Ali, Ali b. Muhammed’in emrini sürdürecek olandır. Ayrıca Hasan’ın soyundan gelecek, [zuhuruna kadar] kadar ne künyesi açıklanacak ne de ismi zikredilecek olan zata şehadet ederim. O, zuhuru gerçekleştiğinde yeryüzünü daha önce zulümle dolduğu gibi, adaletle dolduracaktır. Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketleri senin üzerine olsun ey Müminlerin Emiri!” Daha sonra kalkıp gitti. Bunun üzerine Müminlerin Emiri, “Ey Ebû Muhammed! Onu takip et ve nereye gittiğine bak” buyurdu. Hasan b. Ali dışarı çıktı, döndüğünde şöyle dedi: “Adımını mescitten dışarıya attığı anda, onu gözden kaybettim. Allah’ın arzında nereye gittiğini anlayamadım.” Bunun üzerine Müminlerin Emiri, “Ey Ebû Muhammed! Onu tanıdın mı?” diye sordu. Ben, “Allah, Resulü ve Müminlerin Emiri daha iyi bilir,’ dedim. Şöyle buyurdu: “O Hızır’dı (a.s.).” Bkz. Küleynî, Usûlü’l-Kâfî, c. 1, “Bâbu mâ câe fî’l-isnâ aşer ve’n-nassı aleyhim,” s. 525, hadis no: 1.  

[20] Bkz. Nu‘mânî, el-Gaybe, 4. Bâb, s. 66, hadis no: 2 (Küleynî’den nakletmiştir); Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 313, hadis no: 1; Sadûk, İlelü’ş-şerâi, c. 1, s. 96, hadis no: 6; Sadûk, Uyûnu ahbâri’r-Rızâ, c. 2, s. 67, hadis no: 35. Ayrıca Taberî Delâilü’l-imâme’de Şeyh Sadûk tarikiyle hadisin İmamların tamamının isimlerini içeren rivayetini nakletmiştir.

[21] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 300.

[22] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 340.

[23] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 531, hadis no: 7 ve 14.

[24] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 340, hadis no: 7.

[25] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 270, hadis no: 1.

[26] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 270, hadis no: 3.

[27] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 339.

[28] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 340.

[29] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 392, hadis no: 16.

[30] Saffâr, Besâirü’d-derecât, s. 424.

[31] Lecnetü Hecer es-Sekâfiyye (haz.), Metâhât fî Medineti’d-Dabâb: Hivâr ma‘a Ahmed el-Kâtib havle’l-İmâmi’l-Mehdî (a.s.), Beyrut: Müessesetü Ümmi’l-Kurâ li’t-Tahkîk ve’n-Neşr, 1421, c. 1, s. 35.

[32] Metâhât fî Medineti’d-Dabâb, c. 1, s. 107.

[33] Metâhât fî Medineti’d-Dabâb, c. 1, s. 125.

[34] Metâhât fî Medineti’d-Dabâb, c. 1, s. 130.

[35] Metâhât fî Medineti’d-Dabâb, c. 2, s. 86.

[36] İbn Bâbeveyh, el-İmâme ve’t-tebsire, s. 8.

[37] İbn Bâbeveyh, el-İmâme ve’t-tebsire, s. 9.

[38] Mansûr b. Hâzım’dan rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Ebu Abdullah’a [İmam Cafer Sadık] (a.s.), “Resûlullah (s.a.a.) İmamları tanır mıydı?” denildi. O da, “Evet, Nuh da biliyordu” dedi. Bkz. Allâme Meclisî, Bihâru’l-envâr, c. 38, s. 45.

[39] İbn Bâbeveyh Levha hadisini kendi senediyle rivayet etmiş, oğlu Şeyh Sadûk babasının rivayetinin tamamını nakletmiştir. Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 308, hadis no: 1.

[40] Abdullah b. Cafer, Ebû’l-Kâsım el-Hâşimî’den; o da Ubeyd b. Kays el-Ensârî’den rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Hasan b. Semâa, Cafer b. Semâa’dan; o da Ebû Abdullah’tan [İmam Cafer Sadık] (a.s.) rivayet şöyle etti:

Cebrail, semadan Hz. Peygamber’e (s.a.a.) bir sahife indirdi. Allah bu sahifeden önce de ondan sonra da onun gibi bir yazılı belge asla indirmemişti; üzerinde altından mühürler bulunuyordu. Cebrail ona şöyle dedi: “Ey Muhammed! Bu, ehlinin en necibine yapacağın vasiyetindir.” Resûlullah (s.a.a.), “Ey Cebrail! Ehlimin en necibi kimdir?” diye sordu. Cebrail, “Ali b. Ebî Tâlib’dir. Vefat ettiğinde mühürlerden birini açmasını ve içindekine göre amel etmesini emret!” dedi. Hz. Peygamber vefat edince Ali mühürlerden birini açtı, içindekine göre amel etti ve asla onun dışına çıkmadı. Ardından sahifeyi Hasan b. Ali’ye teslim etti; o da bir mührü açtı, içindekine göre amel etti ve onun dışına çıkmadı. Sonra onu Hüseyin b. Ali’ye teslim etti; o da bir mührü açtı ve içinde şunların yazılı olduğunu gördü: “Seninle birlikte şehadete erecek bir toplulukla huruç et ve canını Allah’a sat!” O da içindekiyle amel etti ve onun dışına çıkmadı. Sonra onu kendisinden sonraki bir zata teslim etti; o da bir mührü açtı ve içinde şunların yazılı olduğunu gördü: “Başını öne eğ, sus, evine çekil ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et!” Ardından o da sahifeyi kendisinden sonraki bir zata teslim etti; o da bir mührü açtı ve içinde şunların yazılı olduğunu gördü: “İnsanlara hadis rivayet et, onlara fetva ver ve babalarının ilmini yay!” O da içinde yazılana göre amel etti ve onun dışına çıkmadı. Sonra onu kendisinden sonraki bir zata teslim etti. O da bir mührü açtı ve içinde şunların yazılı olduğunu gördü: “İnsanlara hadis rivayet et, onlara fetva ver, babanı tasdik et ve Allah’tan başka hiç kimseden korkma; çünkü sen Allah’ın koruması ve güvencesi altındasın!” O da sahifeyi kendisinden sonraki bir zata teslim eder ve ondan sonraki de kıyamet gününe dek kendisinden sonrakine teslim eder. Bkz. İbn Bâbeveyh, el-İmâme ve’t-tebsire, s. 38, hadis no: 20.

[41] Bkz. dipnot 19.

[42] Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 66.

[43] Şeyh Sadûk, el-İ‘tikâdât fî dini’l-İmamiyye, s. 93.

[44] Bize Hüseyin b. Ahmed b. İdris rivayet etti ve şöyle dedi: Bana babam rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Ebû Said Sehl b. Ziyâd el-Âdemî er-Râzî rivayet etti ve şöyle dedi: Muhammed b. Âdem eş-Şeybânî, babası Âdem b. Ebî İyas’tan; o, Mübarek b. Fedâle’den; o, Vehb b. Münebbih’ten; o da merfû olarak İbn Abbas’tan şöyle rivayet etti:

Resulullah (s.a.a.) şöyle buyurdu: “Yüce ve celil olan Rabbime miraca çıkarıldığımda... bir münadi şöyle seslendi: ‘Ey Muhammed! Başını kaldır ve Benden iste, sana vereyim!’ Ben şöyle dedim: ‘İlahî! Benden sonra ümmetimi Ali b. Ebî Tâlib’in velâyeti üzerinde birleştir de kıyamet günü hep birlikte Havuzumun başına gelsinler!’ Bunun üzerine Allah Teâlâ bana şöyle vahyetti: ‘Ey Muhammed! Ben kullarımı yaratmadan önce onlar hakkındaki hükmümü verdim ve Benim hükmüm geçerlidir... Ve sana, onun [Ali’nin] soyundan on bir hidayet rehberi (mehdî) çıkarmayı bahşettim; onların hepsi senin tertemiz kızın Betül’den doğacak olup senin zürriyetindendir. Onların sonuncusu, Meryem oğlu İsa’nın arkasında namaz kılacağı kimsedir; yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi o da yeryüzünü adaletle dolduracaktır.’” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 250-251, hadis no: 1.

[45] Bize ashabımızdan bir topluluk rivayet etti ve şöyle dediler: Muhammed b. Hemmâm, Cafer b. Muhammed b. Mâlik el-Fezârî’den rivayet etti ve şöyle dedi: Hasan b. Muhammed b. Semâa, Ahmed b. el-Hâris’ten rivayet etti ve şöyle dedi: Mufaddal b. Ömer, Yunus b. Zabyân’dan; o da Câbir b. Yezid el-Cu‘fî’den şöyle rivayet etti: Câbir b. Abdullah el-Ensârî’nin şöyle dediğini işittim: “Yüce Allah Peygamberi Muhammed’e (s.a.a.) ‘Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine (ulû’l-emr) de itaat edin’ (Nisâ, 59) ayetini indirdiğinde şöyle dedim: ‘Ey Resûlullah! Allah'ı ve Resulünü biliyoruz; peki Allah’ın, itaatlerini senin itaatine bağladığı bu emir sahipleri kimlerdir?’ Hz. Peygamber şöyle buyurdu: ‘Ey Câbir! Onlar benim halifelerim ve benden sonra Müslümanların imamlarıdır. Onların ilki Ali b. Ebî Tâlib’dir. Ardından Hasan ve Hüseyin, ardından Ali b. Hüseyin, ardından Tevrat’ta Bâkır olarak bilinen Muhammed b. Ali gelir. Ey Câbir! Sen onun zamanına yetişeceksin; onunla karşılaştığında benden ona selam söyle. Ardından es-Sâdık Cafer b. Muhammed, ardından Musa b. Cafer, ardından Ali b. Musa, ardından Muhammed b. Ali, ardından Ali b. Muhammed, ardından Hasan b. Ali, ardından da benim ismimi ve künyemi taşıyan, Allah’ın yeryüzündeki hücceti ve kulları arasındaki bakiyesi (emaneti) olan İbnü’l-Hasan b. Ali gelir. O, yüce Allah’ın kendi eliyle yeryüzünün doğusunu ve batısını fethedeceği kimsedir. O, Şia’sından ve dostlarından öyle bir gaybete çekilir ki, Allah’ın kalbini iman üzere imtihan ettiği kimseler dışında hiç kimse onun imametine olan inançta sebat edemez!’”

Câbir şöyle der: “Ey Resûlullah! Onun gaybeti döneminde Şiîleri ondan faydalanabilecekler mi?’ diye sordum. Hz. Peygamber şöyle buyurdu: “Evet, beni peygamberlikle gönderen Allah’a yemin olsun ki, insanlar bulutlarla örtülmüş olsa bile güneşten nasıl faydalanıyorlarsa, onlar da onun gaybetinde onun nurundan aydınlanır ve velâyetinden faydalanırlar. Ey Câbir! Bu Allah’ın gizli sırrı ve saklı ilmidir; bunu ehlinden başkasına açıklama!” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 253, hadis no: 3.

[46] Bize Hasan b. Muhammed b. Said el-Hâşimî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Furât b. İbrahim b. Furât el-Kûfî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ali b. Ahmed el-Hemedânî rivayet etti ve şöyle dedi: Bana Ebû’l-Fazl el-Abbas b. Abdullah el-Buhârî rivayet etti ve şöyle dedi: Bana Muhammed b. el-Kâsım b. İbrahim b. Abdullah b. el-Kâsım b. Muhammed b. Ebû Bekir rivayet etti ve şöyle dedi: Abdüsselam b. Salih el-Herevî, Ali b. Musa er-Rıza’dan (a.s.); o, babası Musa b. Cafer’den (a.s.); o, babası Cafer b. Muhammed’den (a.s.); o, babası Muhammed b. Ali’den (a.s.); o, babası Ali b. Hüseyin’den (a.s.); o, babası Hüseyin b. Ali’den (a.s.); o da babası Ali b. Ebî Tâlib’den (a.s.) şöyle nakletti: Resûlullah (s.a.a.) şöyle buyurdu: “[Miraç’ta] ‘Ey Rabbim! Benim vasilerim kimlerdir?’ diye sordum. Bunun üzerine bana şöyle seslenildi: ‘Ey Muhammed! Senin vasilerin Arş’ın ayağında yazılı olanlardır.’

Ben de Rabbimin huzurundayken Arş’ın ayağına baktım ve on iki nur gördüm. Her bir nurun üzerinde yeşil bir satır vardı ve orada vasilerimden her birinin ismi yazılıydı. Onların ilki Ali b. Ebî Tâlib, sonuncusu ise ümmetimin Mehdî’si idi. Ben, ‘Ey Rabbim! Benden sonraki vasilerim bunlar mıdır?’ diye sordum. Bana şöyle seslenildi: ‘Ey Muhammed! Bunlar Benim dostlarım, sevdiklerim, seçkin kullarım ve senden sonra yaratıklarım üzerindeki hüccetlerimdir. Onlar senin vasilerin, halifelerin ve senden sonra yarattıklarımın en hayırlılarıdır.’” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 254-256, hadis no: 4.

[47] Bize Hüseyin b. Ahmed b. İdris rivayet etti ve şöyle dedi: Bana babam rivayet etti; o, Muhammed b. Hüseyin b. Yezid ez-Zeyyât’tan; o, Hasan bin Musa el-Haşşâb’dan; o, İbn Semâa’dan; o Ali b. Hasan b. Ribât’tan; o, babasından; o da Mufaddal b. Ömer’den rivayet etti. İmam Cafer Sâdık (a.s.) şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ, yaratıkları yaratmadan on dört bin yıl önce on dört nur yarattı; bunlar bizim ruhlarımızdır.” Bunun üzerine kendisine “Ey Resulullah’ın oğlu! Bu on dört nur kimlerdir?” diye soruldu. İmam şöyle buyurdu: “Muhammed, Ali, Fâtıma, Hasan, Hüseyin ve Hüseyin’in soyundan gelen imamlardır. Onların sonuncusu, gaybetinin ardından kıyam edecek, Deccâl’i öldürecek ve yeryüzünü her türlü zulüm ve haksızlıktan temizleyecek olan Kâim’dir.” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 335-336, hadis no: 44.

[48] Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 77-78.

[49] Şeyh Müfîd, el-İrşâd, c. 2, s. 387.

[50] Şerif Murtazâ, Resâilü’l-Murtazâ, c. 3, s. 145-146.

[51] Bize Muhammed b. İbrahim b. İshak rivayet etti ve şöyle dedi: Bana Abdülaziz b. Yahya rivayet etti ve şöyle dedi: İbrahim b. Fehd, Muhammed b. Ukbe’den; o, Hüseyin b. Hasan’dan; o, İsmail b. Ömer’den; o, Ömer b. Musa el-Vecîhî’den; o, el-Minhâl b. Amr’dan; o da Abdullah b. el-Hâris’ten rivayet etti. Abdullah b. el-Hâris şöyle dedi: Ali’ye (a.s.) şöyle dedim: “Ey Müminlerin Emiri! Kâim’inizden sonra meydana gelecek olayları bana haber verir misin?” Şöyle buyurdu: “Ey İbnü’l-Hâris! O, açıklanması kendisine bırakılmış bir meseledir. Resûlullah (s.a.a.) bunu Hasan ve Hüseyin’den başkasına haber vermememi bana vasiyet etti.” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 77.

 

[52] el-Kef‘emî, el-Misbâh, s. 505.

[53] Seyyid İbn Tâvûs, Cemâlü’l-usbû‘, s. 310-314.

[54] Anlaşılan o ki bu dua ve Sahibü’l-Emr için okunduğu rivayet edilen diğer bazı dualarla her asırda itaati farz olan imam kastedilmektedir. Dolayısıyla bu dualar, zamanımızın imamı olan Sahibü’l-Emr el-Mehdî’yi (a.f.) de kapsamaktadır. Bkz. el-Kûrânî el-Âmilî, eş-Şeyh Ali, Mu‘cemü’l-ehâdisi’l-İmam el-Mehdî, c. 4, s. 174.

[55] el-Hıllî, Hasan b. Süleyman, Muhtasaru Besâiri’d-derecât, s. 190-193.

[56] İmam Cafer Sâdık (a.s.) şöyle buyurmuştur: “Ricatimize inanmayan bizden değildir.” Bkz. Şeyh Sadûk, el-Hidâye, s. 266. Ayrıca şöyle buyurmuştur: “Aferin ey Mufaddal! Peki ricatimize [inanılması gerektiği sonucuna] nasıl ulaştın? Şiîlerimizin mukassırlarına [velâyetimizi hakikatini gereğince idrak edemeyenlerine] göre ricatin anlamı, Allah'ın dünya mülkünü [hükümdarlığını] bize geri vermesi ve onu Mehdî’ye tahsis etmesidir. Yazıklar olsun onlara! Mülk elimizden ne zaman alındı ki bize geri verilsin!” Bkz. Allâme Meclisî, Bihâru’l-envâr, c. 53, s. 25.

[57] el-Hıllî, Muhtasar, s. 190-193.

[58] Hüseyin b. Muhammed, Muallâ b. Muhammed’den; o, Ali b. Muhammed’den; o, Bekir b. Sâlih’ten; o, Muhammed b. Süleyman’dan; o Aysem b. Eslem’den; o, Muâviye b. Ammâr’dan; o da Ebû Abdullah’dan [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) şöyle rivayet etmiştir: “Şüphesiz imamet, Allah Teâlâ tarafından isimleri belirlenmiş kimselere verilmiş bir ahittir.” Bkz. Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 278, hadis no: 3.

[59] Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 77-78.

[60] el-Hıllî, Muhtasar, s. 211-212. Şeyh Sadûk’un rivayeti şu şekildedir: “Bize Ali b. Ahmed b. Muhammed b. İmrân ed-Dekkâk rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Muhammed b. Ebû Abdullah el-Kûfî rivayet etti ve şöyle dedi: Bize Musa b. İmrân en-Nehaî, amcası Hüseyin b. Yezîd en-Nevfelî’den; o, Ali b. Ebû Hamza’dan; o da Ebû Basîr’den şöyle rivayet etti: İmam Cafer Sâdık’a (a.s.), “Ey Resûlullah’ın oğlu! Babandan (a.s.), ‘Kâim’den sonra on iki mehdî olacaktır’ dediğini işittim,” dedim. İmam şöyle buyurdu: “O ‘on iki mehdî’ dedi, ‘on iki imam’ demedi. Onlar, insanları bizim velâyetimize ve hakkımızı tanımaya davet eden Şiîlerimizden bir topluluktur.” Bkz. Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 358, hadis no: 56. Hasan b. Süleyman’ın rivayetinin sahih olduğu açıktır.

[61] Seyyid Bahâüddin en-Nîlî en-Necefî, Müntehabü’l-envâri’l-mudîa, s. 354. Şeyh Tûsî de bu rivayeti şu şekilde nakletmiştir: Muhammed b. Abdullah b. Cafer el-Himyerî babasından; o, Muhammed b. Abdülhamid ve Muhammed b. İsa’dan, onlar Muhammed b. el-Fudayl’dan; o, Ebû Hamza’dan; o da Ebû Abdullah’dan [İmam Cafer Sâdık] (a.s.) uzun bir hadiste İmam’ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Ey Ebû Hamza! Şüphesiz Kâim’den sonra bizden, Hüseyin’in (a.s.) evladından gelen on bir mehdî vardır.” Bkz. Şeyh Tûsî, el-Gaybe, s. 378, hadis no: 504; ayrıca bkz. Allâme Meclisî, Mirâtü’l-ukûl, c. 6, s. 232.

[62] el-Hıllî, Muhtasar, s. 40.

[63] Şeyh Tûsî, el-Gaybe, s. 150-151, hadis no: 111.

[64] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 15-16.

[65] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 62, hadis no: 1.

[66] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 532, hadis no: 9.

[67] Allâme Meclisî, Mirâtü’l-ukûl, c. 6, s. 228.

[68] Şeyh Sadûk, Kemâlü’d-din, s. 311-312, hadis no: 3.

[69] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 527-528, hadis no: 3.

[70] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 531-532, hadis no: 8.

[71] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 529-530, hadis no: 5.

[72] Âl-i İmrân, 7.

[73] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 531, hadis no: 7.

[74] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 533, hadis no: 14.

[75] Mâzenderânî, Molla Salih, Şerhu Usûli’l-kâfi, c. 7, s. 370.

[76] Şeyh Sadûk, Uyûnu ahbâri’r-Rızâ, c. 2, s. 60, hadis no: 24.

[77] Şeyh Sadûk, el-Hisâl, s. 480, hadis no: 49.

[78] Nitekim Şeyh Tûsî’nin el-Gaybe’sini istinsah eden müstensihler bu hatayı yapmışlardır. Bkz. Şeyh Tûsî, el-Gaybe, s. 151, hadis no: 112.

[79] Şeyh Müfîd, el-İrşâd, c. 2, s. 348.

[80] el-Bedrî, Seyyid Sâmi, Şubûhat ve Rudûd, c. 1, s. 69.

[81] Askerî, Seyyid Murtazâ, Meâlimü’l-medreseteyn, c. 3, s. 261-266.

[82] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 534, hadis no: 17.

[83] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 16.

[84] Allâme Meclisî, Mirâtü’l-ukûl, c. 6, s. 232.

[85] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 534, hadis no: 17.

[86] el-Usfûrî, el-Usûlü’s-sitte-aşer, s. 15.

[87] Küleynî, el-Kâfî, c. 1, s. 530-531, hadis no: 6.

[88] Vahid Behbehânî, Menhecü’l-makâl üzerine kaleme aldığı taliklerinde şöyle yazmıştır (s. 358): “Necâşî’nin ‘İbnü’ş-Şeybe...’ şeklinde başlayan ifadesinde sözünü ettiği aile, Alevîler arasında tanınmış bir ailedir. Bu aile, atalarının dış görünüş itibarıyla Hz. Peygamber’e (s.a.a.) benzemesi sebebiyle bu isimle (Benî Şeybe/Şebîh) anılmıştır.”

[89] Necâşî, er-Ricâl, 440.

[90] Seyyid Bahru’l-ulûm, el-Fevâidü’r-ricâliyye, c. 2, s. 96; Ebû’l-Hudâ Kelbâsî, Semâu’l-makâl fî ilmi’r-ricâl, c. 2, s. 202; Muhaddis Nuri, Müstedrekü’l-vesâil, c. 3, s. 162.

[91] Tüsterî, Şeyh Muhammed Taki, Kâmûsü’r-ricâl, c. 10, s. 499-500.

[92] “İsa’nın kitaplarında Hz. Peygamber ve On İki İmam’dan söz edilmiştir. Kitapta, Hz. Peygamber ile İbrahim Halilullah’ın oğlu İsmail’in soyundan gelen On İki İmam olmak üzere toplam on üç kişinin adı zikredilmiştir. Bunlar, Allah’ın yarattıkları arasında en hayırlı olan ve Allah katında yaratılmışların en sevimlileridir. Allah, onları dost edinenlerin dostu, onlara düşmanlık edenlerin ise düşmanıdır. Onlara itaat eden hidayete erer, onlara isyan eden ise sapıklığa düşer. Onlara itaat etmek Allah’a itaat, onlara isyan etmek ise Allah’a isyan etmektir.” Bkz. Teferrüşî, Nakdü’r-ricâl, c. 5, s. 45; Kitabu Süleym b. Kays, nşr. Muhammed Bâkır Ensârî, s. 252-253.

[93] “Necâşî’nin Hibetullah b. Ahmed el-Kâtib’in biyografisinde zikrettiği, onun Zeydî mezhebine mensup Ebû’l-Hüseyin b. Şeybe el-Alevî’nin meclisine katıldığı, onun için bir kitap kaleme aldığı ve bu kitabında Zeyd b. Ali b. Hüseyin’i de dahil ederek imamların on üç kişi olduğunu belirttiği; buna delil olarak da Süleym b. Kays el-Hilâlî’nin ‘İmamlar, Müminlerin Emiri’nin evladından olan on iki kişidir’ şeklindeki hadisini ileri sürdüğü yönündeki ifadeleri, Süleym b. Kays’ın kitabının Hibetullah’ın ona nispet ettiği bu rivayeti içerdiğine delil teşkil etmez. Belki de Süleym’in kitabında imamların, İsmail’in soyundan gelen on üç kişi olduğu yazılıydı. Hibetullah ise ‘İsmail’ kelimesini ‘Müminlerin Emiri’ ile değiştirmiş ve tahrif edilmiş bu ifadeyi Süleym b. Kays’ın kitabına nispet etmiş olabilir. Bu durumda söz konusu husus, Hibetullah’ın Ebû’l-Hüseyin b. Şeybe için kaleme aldığı kitabın uydurma olduğuna işaret eder; Süleym b. Kays’ın kitabının değil.” Bkz. Tenkîhü’l-makâl, c. 2, s. 53, taş baskı.

[94] Kitabu Süleym b. Kays, s. 132.

[95] Kitabu Süleym b. Kays, s. 1253-254.