Hassan Ansari’den notlar (12): Câhiz'in İmam Hâdî (a.s.) hakkındaki görüşü / Tarih kimi haklı çıkardı?

Câhiz'in (ö. 255/869) et-Terbî' ve't-Tedvîr adlı kitabında, yaklaşık h. 227 ile 230 yılları arasında, İmamiyye Şiası'nın onuncu imamı olan İmam Ali b. Muhammed el-Hâdî (a.s.) hakkındaki görüşü... Bu görüş; Hazretin imamet makamına ulaşmasının (h. 220) üzerinden birkaç yıl geçtiği ve henüz hiçbir çocuğunun dünyaya gelmediği bir dönemde dile getirilmiştir. (Seyyid Muhammed yaklaşık h. 228 yılında doğmuştur ve bu, Câhiz'in söz konusu ifadede yer alan çirkin ta'nından sonradır ki bu tür ta'nlar onun kindar ve hakir kişiliğinin daimi bir alışkanlığıydı). [On Birinci İmam, Hasan Askerî (a.s.) de h. 332’de dünyaya gelmiş ve İmamet silsilesi Hz. Mehdi’ye dek kesintisiz bir şekilde sürmüştür. Dolayısıyla Câhiz’in dediği değil, Allah’ın dediği olmuştur; Medya Şafak]

Bu belge, Şiî inanç tarihi açısından şu önemli hususları göstermektedir:

• İmam'a Yönelik Suikast İhtimali: Câhiz, İmam'ın öldürülme ihtimalinden söz etmektedir. Nitekim o dönemde bizzat Câhiz'in de kendileriyle irtibat hâlinde olduğu Abbasiler, genel manada tüm Şia İmamlarına karşı bu tür eylemlere kalkışmakla (suikastla) itham ediliyorlardı.
• İmamet Teorisinin Şöhreti: Câhiz döneminde İmamet teorisinin İmamiyye arasında ne denli meşhur olduğu ve imametin babadan oğula (İmamların soyundan) intikal ettiği inancının kökleşmiş olduğu görülmektedir.
• Gulâttan Ayrışma: İmamiyye Şiası'nın, gulâtın (aşırıcıların) tenasüh (ruh göçü) eğilimlerinden belirgin bir şekilde ayrıştığı anlaşılmaktadır.
• Erken Dönem Gaybet İnancı: İmamiyye arasında bir tür "gaybet" inancının ve İmam'ın ahir zamana kadar yaşayacağı (hayatta kalacağı) düşüncesinin, Gâib İmam'ın (a.f.) doğumundan yıllar önce, bizzat Câhiz'in yaşadığı dönemde dahi mevcut olduğu ortaya çıkmaktadır. Nitekim Câhiz burada böyle bir durumun veya buna benzer bir şeyin gerçekleşme ihtimaline atıfta bulunmaktadır.

Arapça Orijinal Metin

"وحتى لو كنت إمام الرافضة لقُتلت في طَرْفة، ولو قُتلت في طَرْفة لهلكت الأمة لأنك رجل لا عَقِب لك؛ والإمامة اليوم لا تصلح في الإخوة. ولو صلحت في الإخوة كانت تصلح في ابن العم؛ ثم إنها دنت من الأرحام بعد ذلك فصارت لا تصلح إلا في الولد؛ وفي هذا القياس إنها بعد أعوام لا تصلح إلا ببقاء الإمام نفسه إلى آخر الأبد، وهذا هو علة أصحاب المُناسخة، وأنت رافضي ولم يكن هذا عندك! فأهدِ إليَّ الآن"

Türkçe Çeviri

"Hatta eğer Râfıza'nın (Râfızîlerin) imamı olsaydın, göz açıp kapayıncaya kadar (bir anda) öldürülürdün. Ve eğer bir anda öldürülseydin, ümmet helak olurdu; zira sen arkasında soy (akab/evlat) bırakmayan bir kişisin. Hâlbuki bugün imametin kardeşler arasında (kardeşten kardeşe) intikali geçerli (sahih) değildir. Eğer kardeşler arasında geçerli olsaydı, amcaoğlunda da geçerli olurdu. Sonra imamet akrabalık (erhâm) bakımından daha da daraldı (yakınlaştı) ve artık yalnızca çocuğa intikali geçerli hâle geldi. İşte bu kıyasa (mantığa) göre, yıllar sonra imamet, bizzat imamın kendisinin sonsuza dek hayatta kalması (bekâsı) dışında bir yolla gerçekleşemeyecektir. İşte tenasüh ehlinin (ashâb-ı münâseha) illeti (dayanağı/gerekçesi) de budur. Sen bir Râfızî olduğun hâlde bu bilgi sende yoktu! Öyleyse hakkımı teslim et!"

(24 Kasım 2025)

Prof. Dr. Hassan Farhang Ansari, İslam düşünce tarihi, felsefe, kelam (Mutezile, Zeydiyye, İmamiyye) ve İslam yazmaları alanlarında uzmanlaşmış bir akademisyendir. Geleneksel medrese eğitiminde içtihat makamına ulaşmasının ardından Tahran Üniversitesi (1993) ve Lübnan Üniversitesi'nde (1997) lisans, Paris Sorbonne-EPHE'de (2009) doktora eğitimini tamamlamıştır. Kariyeri boyunca Tahran Büyük İslam Ansiklopedisi Merkezi (1989-2002) ve Berlin Hür Üniversitesi'nde (2005-2013) araştırmacı olarak görev yapan Ansari, 2013 yılından bu yana Princeton İleri Araştırmalar Enstitüsü'nde (IAS) daimi üye ve misafir profesör olarak çalışmaktadır. Önemli eserleri arasında Studies in Medieval Islamic Intellectual Traditions (2017), L'imamat et l'Occultation selon l'imamisme ve eş editörlüğünü yaptığı Accusations of Unbelief in Islam: A Diachronic Perspective on Takfir bulunmaktadır. Kendisi ayrıca Sabine Schmidtke ile birlikte "Zaydi Manuscript Tradition" projesini yürütmekte ve Brill tarafından yayımlanan Shii Studies Review dergisinin yönetici editörlüğünü üstlenmektedir.

Kaynak: https://ansari.kateban.com/post/5512

Medya Şafak